Geestelijke gezondheid in Belgische gevangenissen onder druk door overbevolking
Overbevolking en personeelstekorten maken een adequate psychiatrische zorg in Belgische gevangenissen soms onmogelijk, waarschuwt het Comité tegen Foltering (CPT) van de Raad van Europa. Vooral de situatie van de duizenden geïnterneerden die door een gebrek aan geschikte plaatsen in de psychiatrische zorg noodgedwongen in een gevangenis verblijven, wordt als 'rampzalig' beschouwd.
De omstandigheden waarin gedetineerden in Belgische gevangenissen verblijven, zijn volgens het CPT "onmenselijk en vernederend“. Dat staat in een rapport dat dinsdag werd gepubliceerd. Naast overbevolking, een gebrek aan privacy, een onveilig klimaat en een tekort aan zinvolle activiteiten wijzen de rapporteurs vooral op de verslechterde geestelijke gezondheid van veel gedetineerden en het gebrek aan passende ondersteuning.
Voor het rapport bezocht het CPT in 2025 de gevangenissen van Gent, Haren, Marche-en-Famenne, Nijvel en Turnhout, evenals de centra voor forensische psychiatrie in Gent en Antwerpen.
Psychiatrische zorg is soms onmogelijk
De bezettingsgraad van onze gevangenissen bedraagt momenteel 118%. Dat betekent dat we in ons land meer gedetineerden hebben dan er ruimte beschikbaar is. Voorzitter van het CPT, Alan Mitchell, merkt op dat het aantal personen dat op een matras op de grond moet slappen de afgelopen jaren verdubbeld is. Sommige gedetineerden beschikken bovendien over minder dan 4 m² persoonlijke ruimte doordat ze een cel met meerdere personen delen.
Volgens de rapporteurs leiden die omstandigheden tot spanningen en geweld en vergroten ze het risico dat psychiatrische problemen escaleren. Tegelijk bemoeilijkt de overbevolking de toegang tot psychosociale begeleiding en medische zorg. Ook personeelstekorten brengen de continuïteit van de zorg in gevaar. Medische consultaties worden geregeld geannuleerd of voor onbepaalde tijd uitgesteld. In sommige instellingen blijkt passende zorg zelfs onmogelijk.
Het CPT heeft daarnaast kritiek op de gevolgen van stakingen bij het gevangenispersoneel. Volgens het comité werd de verplichte minimale dienstverlening voor gedetineerden tijdens stakingsdagen de afgelopen jaren zelden gegarandeerd, waardoor ook de toegang tot gezondheidszorg verder onder druk kwam te staan.
Onvoldoende plaatsen
Een ander belangrijk aandachtspunt is de situatie van de ruim duizend psychiatrische patiënten die door een tekort aan plaatsen in psychiatrische instellingen noodgedwongen in de gevangenis verblijven. Het CPT omschrijft die situatie als "rampzalig“, zowel voor de patiënten als voor het personeel, dat niet altijd voldoende is opgeleid om mensen met psychiatrische stoornissen te begeleiden.
Het comité hekelt ook het ontbreken van een specifiek juridisch kader voor psychiatrische patiënten in de gevangenis. Door het gebrek aan aangepaste voorzieningen zien gevangenisdirecties zich soms genoodzaakt disciplinaire maatregelen te nemen wanneer een geïnterneerde zichzelf dreigt te verwonden of een zelfmoordpoging dreigt te ondernemen.
Dat psychiatrische problemen op die manier als disciplinair gedrag worden behandeld, toont volgens het CPT hoe ongeschikt een gevangenisomgeving voor deze patiënten is. Zulke maatregelen kunnen hun isolement vergroten en hun symptomen verergeren in plaats van hen te beschermen.