Oliver Sacks, clinicus met compassie
De neuroloog Oliver Sacks overleed vorige week op 82-jarige leeftijd in New York, waar hij sinds 1956 woonde en werkte. Op 19 februari jongstleden had hij eigenhandig in een nuchter en daardoor ontroerend artikel in The New York Times aangekondigd dat hij leed aan een terminale kanker. Hij schreef over zichzelf zoals hij altijd over mensen en aandoeningen schreef: "Negen jaar geleden bleek ik een zeldzame oogtumor te hebben, een oculair melanoom. Bestraling en lasertherapie verwijderden de tumor maar maakten uiteindelijk dat oog blind. Dat soort kanker zaait in minder dan de helft van de gevallen uit. Gezien mijn situatie was bij mij die kans nog kleiner. Maar ik heb pech."
Het tekent Sacks die altijd met de nodige schroom afstand hield van de patiënten die hij beschreef zonder de empathie te verliezen die nodig was om te begrijpen hoe zij de wereld ervoeren, zonder hun lijden te romantiseren. Hoe is het om je vrouw voor een hoed aan te zien, kleurenblind te zijn, migraine te hebben, alles te vergeten, cijfers als kleuren te zien, te lijden aan Tourette, een autistische savant te zijn of geen gezichten te herkennen.
Hij werd geïnspireerd door de Russische "neurograaf" Alexander Luria en door schrijvers als Honoré de Balzac. Hij was een onverdroten dagboekenschrijver en verzamelde duizenden aantekeningen en notitieboekjes waarin hij zijn belevenissen, bevindingen en observaties opsloeg. Herinneringen waren een rode draad door zijn werk.
Sacks begon als neuroloog toen de CT- en MRI-scans nog moesten worden uitgevonden. Hij leerde om patiënten gedetailleerd te observeren. Niet iedereen is daar even goed in, hij was exceptioneel. Hij nam de tijd en had een scherp waarnemingsvermogen, waarbij hij zich bewust was van het gevaar van een te snelle diagnose. De juiste vragen en aandachtige perceptie leidden hem binnen in de psyche van een mens die zijn of haar cognitieve of emotionele vermogens gefnuikt zag. Zonder beeldvormingstechnieken wist hij dikwijls de laesie te lokaliseren in hersenen of ruggenmerg, waar het dan echter dikwijls ophield omdat in die tijd weinig kon gedaan worden aan de meeste neurologische aandoeningen. Daarom was hij uitermate gefascineerd door de nieuwste bevindingen en innovatieve technologieën in de neurologie en volgde de literatuur op de voet. Ondertussen leverde hij een tegengewicht voor al de resultaten uit het lab en de scanner: de inzichten van de bioloog in het veld, verhalen van mensen van vlees en bloed in de context van hun leven.
Hij stelde de absolute grenzen tussen normaal en abnormaal, tussen gezond en gehandicapt in vraag. Hij had zoölogie en evolutie bestudeerd in Oxford en had een levenslange fascinatie en waardering voor diversiteit. Daarom verzette hij zich tegen een generische geneeskunde die individuen vangt in statistieken en protocollen. Geen twee patiënten zijn hetzelfde en dat liet hij zien in zijn verhalen.
Sacks was een groot verhalenverteller. Hij vertelt het verhaal van zijn eigen leven in de recent verschenen autobiografie Onderweg. Van het hilarische verhaal hoe hij als achttienjarige met een tweedehandse BSA motorfiets rondjes rijdt rond Regents Park omdat de remmen haperen en hij moet blijven rijden tot de benzine op is, enthousiast toegejuicht door de parkgangers die niet beter wisten. Tot de laatste jaren van zijn leven die hij in harmonie met zichzelf en de wereld doorbrengt in New York samen met zijn vriend, de schrijver Billy Hayes, na een heel leven van verborgen homoseksualiteit. Daar tussenin zit een rijk leven van wetenschap en avontuur, van empathie en nieuwsgierigheid, innemend verteld en bijkomend interessant vanwege zijn medisch-historische context. Terwijl de ziekte de laatste energie uit zijn lichaam zoog, bleef hij schrijven aan een nieuwe verzameling gevalstudies. Met Sacks verliezen we een groot arts, schrijver en medemens.