Nachtwerk mag sinds juni overal. Hoort het rooster in uw anamnese?

Sinds 1 juni 2026 is nachtarbeid in België in alle sectoren toegelaten. Hoeveel extra nachtwerk dat oplevert, valt nog niet te meten. Waar de gevolgen zichtbaar worden, is wel duidelijk: in de spreekkamer, bij slaapklachten, vermoeidheid en een slaapmiddel dat telkens opnieuw voorgeschreven wordt. Een Nederlandse inspectie en een Zweedse registerstudie tonen waarom het uurrooster dan een vraag verdient.

Nachtwerk: wat veranderde, en wat bleef

De wet van 18 mei 2026 houdende diverse arbeidsbepalingen schafte het principiële verbod op arbeid tussen 20 en 6 uur af. Een werkgever hoeft zich niet langer op een wettelijke uitzondering te beroepen. Een uurrooster in het arbeidsreglement of in een cao volstaat, met een voorafgaande raadpleging van de werknemers bij regelmatig werk tussen middernacht en 5 uur.

De welzijnsregels bleven ongewijzigd. Nachtarbeiders vallen onder het verplichte gezondheidstoezicht, met een voorafgaande gezondheidsbeoordeling bij de arbeidsarts vóór de eerste nacht. Daarna volgt een periodieke beoordeling: driejaarlijks als de risicoanalyse alleen de risico's van het nachtwerk zelf toont, jaarlijks bij bijzondere risico's of belasting. Een nachtarbeider van 50 jaar of ouder kan zelf een jaarlijkse beoordeling vragen.

Wat een Nederlandse inspectie vond

Hoe werkgevers met nachtwerk omgaan, toont een onderzoek dat de Nederlandse Arbeidsinspectie op 3 november publiceerde. Het ging om 285 werkgevers in sectoren met veel nachtwerk, zoals industrie, transport, zorg, horeca en distributie.

De selectie is niet representatief, maar het beeld is weinig geruststellend. Bij 46 procent van de onderzochte werkgevers was de belangrijkste reden voor nachtwerk economisch. Slechts één op de drie bood werknemers een arbeidsgeneeskundig onderzoek aan, zowel vóór de eerste nachtdienst als periodiek. In Nederland is dat onderzoek een aanbod van de werkgever; in België is het een verplichting.

Ook de werknemers zelf werden bevraagd. Meer dan de helft voelde zich soms of regelmatig vermoeid of minder alert tijdens de nachtdienst. Vijftien procent gebruikte middelen om na de dienst in slaap te geraken, en 7 procent zei dat ze zelf of hun collega's middelen gebruikten om wakker te blijven. Het gaat om zelfrapportering, en alcohol, geneesmiddelen en drugs zijn in die cijfers niet uitgesplitst.

Nachtwerk heeft een dosis

Een Zweedse registerstudie van het Karolinska Institutet, in september gepubliceerd in de Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, maakt dat concreet voor wie voorschrijft. De onderzoekers volgden bijna 18.000 verpleegkundigen en zorgkundigen in Region Stockholm gedurende twaalf jaar.

Wie uitsluitend nachten werkte, kreeg 39 procent vaker herhaald kalmeermiddelen of antidepressiva voorgeschreven dan wie overdag werkte. Ploegenarbeid met nachten gaf geen meetbaar verschil. Het risico liep op met het aantal nachten per jaar, en herhaalde reeksen van drie of meer nachten na elkaar gingen samen met een licht hoger risico.

Wie uitsluitend nachten werkte, kreeg 39 procent vaker herhaald kalmeermiddelen of antidepressiva voorgeschreven dan wie overdag werkte.

Het blijft een associatie in één beroepsgroep en één regio. De onderzoekers wijzen er zelf op dat selectie het effect eerder onderschat: wie klachten krijgt, stopt vaak met nachtwerk en verdwijnt zo uit de blootgestelde groep.

Nachtwerk is daarom geen eenduidige blootstelling. Het aantal opeenvolgende nachten, de rotatierichting en de hersteltijd na een nachtblok bepalen mee hoe zwaar het weegt. Daarnaast deelde het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) nachtwerk in 2019 in als waarschijnlijk kankerverwekkend (groep 2A). Het bewijs bij mensen noemde het beperkt, voor borst-, prostaat- en colorectale kanker.

Het rooster hoort in de anamnese

Voor huisarts en specialist volgt daaruit een eenvoudige vraag. Bij slaapklachten, aanhoudende vermoeidheid, angst- of stemmingsklachten, of de vraag om een slaapmiddel te verlengen, hoort het uurrooster in de anamnese. Werkt deze patiënt 's nachts, uitsluitend of in wisselende ploegen? Hoeveel nachten na elkaar, en hoeveel rust volgt er na een nachtblok?

Vraag ook naar de rit naar huis. In de Nederlandse bevraging maakte 8 procent van de nachtwerkers na een nachtdienst een ongeval of bijna-ongeval mee, bijvoorbeeld onderweg. Het antwoord op die vragen bepaalt of de behandeling bij de patiënt alleen kan blijven, of dat ook het rooster aan bod moet komen.

Wie het rooster kan bijsturen

Een voorschrift verandert geen rooster. De arbeidsarts kan het wel bij de werkgever aankaarten. Elke werknemer kan een spontane raadpleging vragen bij de arbeidsarts wanneer klachten met het werk lijken samen te hangen (artikel I.4-37 van de codex over het welzijn op het werk). De arbeidsarts kan de werkgever dan aanbevelingen doen, bijvoorbeeld voor een aanpassing van de werkpost of ander werk.

Ook de behandelend arts kan, met akkoord van de patiënt, de arbeidsarts vragen de patiënt in die context te zien. De werkgever wordt op de hoogte gebracht van de raadpleging, tenzij de werknemer daar niet mee instemt. Tijdens een periode van langdurige ziekte raadt de FOD Werkgelegenheid deze weg af. Voor een nachtarbeider van 50 jaar of ouder is er bovendien de jaarlijkse gezondheidsbeoordeling op eigen verzoek.

Wie stelt nog de vraag naar de indicatie?

Op 19 oktober hoorde de Kamercommissie Sociale Zaken, Werk en Pensioenen wetenschappers, artsen, vakbonden, werkgeversorganisaties en een externe preventiedienst over de gezondheidseffecten van nachtarbeid. Of de wetgever de beschermingsregels aanscherpt, ligt open.

Bij een geneesmiddel vragen artsen eerst naar de indicatie, dan naar de dosis. De Arbeidswet vraagt sinds juni niet meer naar de indicatie voor nachtwerk. In de spreekkamer kan de arts wel nog naar de dosis vragen.