Opvolging na ontslag uit psychiatrie verlaagt risico op heropname
Zorgcontinuïteit moet gegarandeerd worden
Slechts een op de zes patiënten consulteert binnen de zeven dagen na ontslag uit een psychiatrisch ziekenhuis een huisarts. Nochtans is tijdige medische opvolging na ontslag uit de psychiatrie essentieel om heropnames te voorkomen, blijkt uit een studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen.
De studie is gebaseerd op administratieve gegevens van de 2,3 miljoen leden van de Onafhankelijke Ziekenfondsen (Helan in Vlaanderen). Voor de periode 2022-2023 werden 20.559 psychiatrische opnamen geanalyseerd. Daarvan vond 52,3% plaats in de psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen (PAAZ) en 47,7% in psychiatrische ziekenhuizen (PZ).
De cijfers tonen dat het risico op heropname in de psychiatrie aanzienlijk is. Binnen de dertig dagen na ontslag wordt 16,5% van de patiënten opnieuw opgenomen. Zes maanden na ontslag loopt dit op tot 33,7%.
Heropnames in de psychiatrie zijn niet alleen het gevolg van de klinische situatie van de patiënt. Ook sociale factoren en organisatorische aspecten van de zorg spelen een rol. Zo hebben personen in invaliditeit en personen met een handicap een hoger risico op heropname. Ook een opname langer dan de mediaan van 23 dagen en het gebruik van psychofarmaca in de periode voor de opname verhogen het risico op heropname.
Ambulante opvolging cruciaal
Opvallend is ook dat het ontbreken van ambulante opvolging onmiddellijk na ontslag het risico op heropname aanzienlijk verhoogt.
“Personen die binnen zeven dagen na opname in een psychiatrische instelling geen huisarts bezoeken, hebben een ongeveer 15% hoger risico op heropname vergeleken met wie die dat wel binnen zeven dagen heeft gedaan”, zegt Güngör Karakaya, een van de auteurs van de studie.
De zorgcontinuïteit na ontslag laat echter te wensen over: slechts 17,3% van de patiënten gaat binnen de zeven dagen na ontslag naar zijn huisarts, en maar 26,2% naar een huisarts, psychiater of psycholoog.
Die opvolgingspercentages liggen veel lager dan bij andere aandoeningen: voor alle ziekenhuisopnames samen contacteert bijvoorbeeld 43,5% van alle personen van 65 jaar en ouder zijn huisarts binnen de zeven dagen na ontslag, volgens een rapport van het KCE.
Ruud Saerens, arts-expert bij de Onafhankelijke Ziekenfondsen, stelt vast dat een ambulante opvolging minder evident blijkt na een opname in de psychiatrie.
“Dat kan te maken hebben met het taboe, of met het feit dat de visie op somatische versus psychische aandoeningen nog steeds verschilt. Maar de kloof was voor ons een van de meest sprekende bevindingen.”
Het garanderen van zorgcontinuïteit is volgens Saerens een gedeelde verantwoordelijkheid. “Het is te gemakkelijk om de huisarts te zeggen dat hij zijn patiënt binnen de zeven dagen moet zien, als de opvolging niet al tijdens de opname voorbereid werd. In de Britse NICE-richtlijnen staat bijvoorbeeld dat een ambulant contact al tijdens de opname ingepland moet worden.”
“Het is dus cruciaal om het ontslag goed voor te bereiden, om op voorhand contact op te nemen met andere zorgactoren zoals de huisarts of de ambulante psycholoog, zodat zij een plaatsje in hun agenda kunnen voorzien. De ontslagbrief moet al voldoende gegevens voor de opvolging bevatten, in afwachting van een uitgebreider verslag.”
Een ander probleem is dat kwetsbare personen niet altijd een vaste huisarts hebben. Saerens erkent dat artsentekorten en patiëntenstops een knelpunt zijn bij zorgcontinuïteit, maar wijst op alternatieven. “De huisarts is niet de enige actor in de eerste lijn die kan instaan voor de opvolging; men kan ook een ambulante psychiater of psycholoog aanspreken, een mobiel crisisteam vragen om tijdelijke opvolging te voorzien, of een beroep doen op gespecialiseerde ambulante geestelijke gezondheidszorg.”
Risicofactoren
Saerens wijst er ook op dat het onderzoek verschillende factoren heeft blootgelegd die het risico op heropname verhogen. “Dat laat toe om al tijdens de opname na te gaan wie potentieel een extra kwetsbare hoogrisicopatiënt is. Die moeten we extra vastpakken om ervoor te zorgen dat die eigenlijk ook na die opname goed opgevolgd worden.”
Het onderzoek is gebaseerd op administratieve gegevens van het ziekenfonds. Voor een vervolgonderzoek zou het interessant zijn deze te combineren met medische gegevens om de risicofactoren nog beter in kaart te brengen, zegt Saerens.
Bij de aanbevelingen uit de studie staan multidisciplinair overleg in de geestelijke gezondheidszorg, en structurele zorgcoördinatie voor patiënten met complexe noden. Daarvoor moet een structurele financiering worden voorzien. “Er bestaan voor verschillende somatische chronische ziekten al zorgtrajecten waarbij multidisciplinair overleg vergoed wordt”, zegt Saerens.
“We vragen niet om voor elke ziekte een apart zorgtraject uit te bouwen. Maar deze patiënten zijn een erg kwetsbare populatie met een grote unmet need. Als we verder willen inzetten op geïntegreerde zorg, moeten zij toch in dat verhaal meegenomen worden.”
Aanbevelingen
Om de zorg voor psychiatrische patiënten te verbeteren en de zorgcontinuïteit te verhogen, formuleren de Onafhankelijke Ziekenfondsen onder meer volgende aanbevelingen:
- Garandeer dat elke patiënt binnen een korte, duidelijk gedefinieerde termijn (bijv. binnen zeven dagen) contact heeft met een ambulante zorgverlener. Dit moet voorbereid worden vanuit de opname en gekoppeld zijn aan een tijdige informatieoverdracht.
- Organiseer structurele zorgcoördinatie voor patiënten met complexe noden door per patiënt één vaste zorgcoördinator aan te wijzen (bv. huisarts, lid van een mobiele equipe, of andere professional), die verantwoordelijk is voor opvolging na ontslag en afstemming tussen zorg- en welzijnsactoren. Veranker deze coördinerende rol in een zorgpad en voorzie hiervoor structurele financiering waar nodig.
- Versterk structureel de capaciteit en toegankelijkheid van eerstelijns- en gespecialiseerde ambulante GGZ om wachttijden te reduceren en te vermijden dat ontslag uit opname leidt tot zorgbreuken of vermijdbare heropname.
Kwetsbare groepen vaker in psychiatrie
Uit de cijfers van de Onafhankelijke Ziekenfondsen blijkt dat sociaaleconomisch kwetsbare groepen vaker in de psychiatrie opgenomen worden. “Bijna vier op de tien patiënten (39,3%) die in een PZ of PAAZ opgenomen worden, hebben het VT-statuut, terwijl zij slechts ongeveer 13% van onze leden vertegenwoordigen”, zegt Güngör Karakaya. Bij mensen in invaliditeit (arbeidsongeschiktheid > 12 maanden) is de verhouding nog schever: 29,2% van de opnames tegenover 4% in de algemene bevolking.
Psychiatrische ziekenhuizen vangen een kwetsbaardere populatie op: ze hebben 43,4% VT-patiënten, vergeleken met 35% in PAAZ, en ook meer patiënten in invaliditeit (31% in PZ tegenover 27,6% voor PAAZ).
Wat de geografische spreiding betreft, woont 47,4% van de patiënten in Vlaanderen, 35,6% in Wallonië en 17,0% in Brussel. Deze percentages liggen vrij dicht bij die van de algemene bevolking. Waalse patiënten zijn proportioneel sterker vertegenwoordigd in psychiatrische ziekenhuizen (42,1%) dan in PAAZ (29,7%).
Lees hier de volledige studie.