Muziek bij pijnbestrijding: prelude voor de eerste lijn
ALGOLOGIE Kan muziek een rol spelen in het arsenaal van de huisarts bij de behandeling van pijn? Op basis van gegevens uit verschillende klinische contexten stellen twee onderzoekers van UCLouvain een aantal concrete mogelijkheden voor.
Muziek verzacht de zeden. Zo luidt het gezegde. Muziek wordt dan ook al eeuwenlang gebruikt voor therapeutische doeleinden. De waarde ervan bij pijnbestrijding is al in diverse klinische omgevingen, met name ziekenhuizen, aangetoond. In de huisartsenzorg gebeurt dit echter relatief zeldzaam.
Er is nochtans potentieel: een Belgische studie, gepubliceerd in 2023 in het Journal of Pain Research (1), schatte dat chronische pijn een rol speelde bij 33 tot 49% van de raadplegingen in de huisartsenpraktijk in Franstalig België, en acute pijn bij 15 tot 22%.
Het grote voordeel van muziektherapie bij pijnbestrijding is het niet-farmacologische en kosteneffectieve karakter ervan. Al deze overwegingen samen brachten dr. Elsie Iskandar, als onderdeel van haar scriptie in de master geneeskunde, en dr. Charlotte Bréda, een onderzoeker in de antropologie aan het Centre Académique de Médecine Générale van UCLouvain, ertoe de resultaten te onderzoeken uit verschillende contexten (chronische pijn, postoperatieve pijn, palliatieve zorg, oncologie, pediatrie, enz.) om te bekijken of deze van toepassing zijn in de huisartsenpraktijk. De resultaten van hun onderzoek verschenen onlangs in Louvain Medical.(2)
Het maakt niet uit of de patiënt Metallica verkiest boven Mozart
Als muziek in de oren
De auteurs noemen verschillende mechanismen die het pijnstillende effect van muziek zouden kunnen verklaren. Luisteren naar muziek activeert hersencircuits voor serotonine, dopamine, endogene opioïden en oxytocine, stoffen die allemaal betrokken zijn bij pijnmodulatie.
Muziek lijkt ook stress en angst te verminderen, met effecten die vergelijkbaar zijn met parasympathische activering, en via twee corticale mechanismen: sensorische afleiding en, vooral, emotionele modulatie. Dit laatste lijkt bijzonder belangrijk: muziek waar de patiënt van geniet is effectiever dan muziek die hem wordt opgedrongen, zelfs als het een genre betreft dat als relaxerend wordt beschouwd. De keuze van de patiënt is cruciaal: het maakt niet uit of hij Metallica verkiest boven Mozart.
Contra-indicaties zijn zeldzaam: bepaalde uitzonderlijke vormen van auditieve epilepsie, aangeboren of verworven amusie, en de vrije keuze van de patiënt, wiens toestemming de hoeksteen van de behandeling blijft.
Bang voor naalden?
Dr. Elsie Iskandar en dr. Charlotte Bréda schetsen vijf concrete toepassingen.
1. Bloednames en vaccinaties
Muziek wordt aangeboden vanaf enkele minuten vóór de procedure, voor een totale duur van tien tot vijftien minuten. Luisteren kan via een koptelefoon of een speaker. Het verwachte voordeel is voornamelijk een vermindering van angst, vrees en stress die gepaard gaan met naalden. Het beste is om de patiënt zelf de muziek te laten kiezen.
2. Klinische onderzoeken bij kinderen
Bij kinderen kan muziek ook bepaalde onaangename onderzoeken, zoals het gebruik van een tongspatel, begeleiden. De auteurs stellen voor om muziek voor kinderen af te spelen via een koptelefoon of speaker gedurende de duur van het onderzoek. Uit onderzoek blijkt een verbetering van bepaalde fysiologische parameters en een grotere tevredenheid bij de ouders.
3. Chronische pijn en oncologie
Bij chronische pijn of een oncologische behandeling kan de interventie bestaan uit luistersessies van ongeveer dertig minuten. Idealiter kiest de patiënt zelf de muziek. Naast het gewenste pijnstillende effect tonen de geanalyseerde studies ook een vermindering van angst en depressie aan, wat de waarde van een holistische benadering onderstreept.
4. Palliatieve zorg
In de palliatieve zorg stellen de auteurs voor om een muziektherapeut aan het bed van de patiënt in te zetten. De therapeut kan live muziek afspelen of vooraf opgenomen stukken gebruiken. De sessies duren tussen de vijftien en veertig minuten en kunnen worden herhaald. De waargenomen voordelen gaan verder dan pijnverlichting: er worden ook verbeteringen in de kwaliteit van leven en het emotioneel functioneren gerapporteerd, evenals een vermindering van angst en depressie.
5. Thuiszorg na ziekenhuisopname
Muziek zou eindelijk een plek kunnen vinden in de thuiszorg na een ziekenhuisopname, bijvoorbeeld na een operatie of na een bevalling. De auteurs suggereren sessies van twintig tot dertig minuten, eventueel dagelijks herhaald, met vooraf opgenomen muziek die via een koptelefoon wordt afgespeeld. De ideale aanpak moet nog worden gevonden, vanwege een gebrek aan specifieke studies in de thuissituatie. Beschikbare gegevens suggereren een vermindering van angst en, in sommige gevallen, van het gebruik van pijnstillers.
De auteurs specificeren echter dat muziek moet worden beschouwd als een aanvulling op pijnbestrijding en niet als een vervanging van de gebruikelijke behandelingen. De beschikbare studies zijn zeer heterogeen, en de aanpak werd nog niet specifiek gevalideerd voor de huisartsenpraktijk.
Referenties:
1. Steyaert A, Bischoff R, Feron JM, Berquin A. The High Burden of Acute and Chronic Pain in General Practice in French-Speaking Belgium. J Pain Res. 2023 May 1;16:1441-1451. doi: 10.2147/JPR.S399037.
2. Iskandar E, Bréda C. Musique et gestion de douleur : quelles applications pratiques en soins primaires ? Louvain Med 2026; 145 (6) : 25-33