David Van Reybrouck pleit voor nieuwe artseneed
Schrijver en ‘Denker der Nederlanden’ David Van Reybrouck pleit voor een nieuwe artseneed. De huidige eed is te antropocentrisch en laat de leefomgeving en de planetaire gezondheid buiten beeld, vindt Van Reybrouck.
“Ik heb artsen altijd benijd omdat zij een beroepseed hebben”, zegt Van Reybrouck in een gesprek met Artsenkrant. “Het is een mooi ritueel, maar ook een engagement dat je opneemt. In het oude Athene werden jonge mannen op hun achttiende volwaardig burger, en moesten dan ook een eed afleggen.”
Van Reybrouck deed zijn oproep op een congres over gezondheidspreventie. “In de Nederlandse artseneed staat de mens – de patiënt – centraal. De relatie tussen de mens en diens leefomgeving blijft buiten beeld."
"Als er nu één beroepscategorie is die het verband tussen gezondheid en omgeving zou moeten leggen, zijn het wel artsen. In een tekst uit de school van Hippocrates, uit de derde eeuw voor onze tijdrekening, staat dat al: om iemands gezondheid te beoordelen, moet je kijken naar de lucht die hij inademt, het water dat hij drinkt en de bodem waarop hij leeft.”
De precieze formulering laat Van Reybrouck open voor discussie. “Ik besef dat mijn zorg voor de patiënt niet losstaat van de zorg voor de planeet, of zoiets.” De Nederlandse artsenfederatie KNMG reageerde alvast positief en onderzoekt of de Nederlandse eed herschreven kan worden.
De Belgische eed
Als voorbereiding op ons gesprek heeft Van Reybrouck ook de Belgische artseneed gelezen. “Eerlijk gezegd: ik vind de Belgische eed beter. Bij ons belooft een arts zich naar beste vermogen in te zetten voor een kwaliteitsvolle geneeskunde ten dienste van de mens en de samenleving. En verderop wordt het nog specifieker: ik zal verantwoordelijk omgaan met de middelen die de maatschappij ter beschikking stelt, en ijveren voor een gezondheidszorg die toegankelijk is voor iedereen.”
“Die maatschappelijke dimensie ontbreekt volledig in de Nederlandse artseneed, die nog erg het product lijkt van de hyperindividualistische jaren negentig. De Nederlandse artseneed staat therapeutische hardnekkigheid niet in de weg, de Belgische wel.”
Universele verantwoordelijkheid
Is het niet te veel gevraagd van artsen om hen ook verantwoordelijk te maken voor de zorg voor de planeet? Van Reybrouck vindt van niet. “Ik zit op de lijn van One Health, het grote VN-initiatief dat de gezondheid van mens, dier en leefmilieu samendenkt. De WHO werkt erin samen met de Voedsel- en Landbouworganisatie FAO en het VN-milieuprogramma. Ook de Dalai Lama pleit voor universele verantwoordelijkheid. Jouw individuele bijdrage is klein, maar niet verwaarloosbaar. Je zou ook kunnen zeggen: welk verschil maken de belastingen die ik betaal voor de Belgische begroting? Maar als iedereen redeneert dat individueel gedrag niets uitmaakt, gebeurt er niets meer.”
“Ik zeg niet dat je als individuele arts moet proberen het planetaire probleem op te lossen. Maar je kan wel proberen in je leven en in je professioneel handelen de zaak niet te verergeren. Dat kan op tal van manieren: de verplaatsingen die je doet, het dieet dat je mensen voorschrijft, het dieet dat je zelf volgt.”
“De gezondheidszorg is ook erg grondstoffenintensief: een ziekenhuis produceert elke dag een enorme berg afval. In Nederland is de gezondheidssector verantwoordelijk voor maar liefst 7 à 8 procent van de broeikasgasuitstoot. Dat is enorm! Het Carefree-programma van de Universiteit van Maastricht bekijkt of al dat wegwerpmateriaal wel nodig is. Waarom gebruikt de verpleging zoveel wegwerppincetten, in plaats van zoals vroeger pincetten te steriliseren en te hergebruiken? Moeten de verpakkingen van geneesmiddelen niet kleiner worden, zodat er minder ongebruikte geneesmiddelen in ons afval belanden?”
'Of de Russen komen, moet nog blijken. Maar die hittegolven komen er zeker'
Klimaat is een gezondheidsprobleem
Van Reybrouck vindt dat we de planetaire crisis die de mens sinds de Industriële Revolutie heeft veroorzaakt, als een gezondheids- en veiligheidsvraagstuk moeten beschouwen. “Het thema is nu te veel gepolitiseerd. Het lijkt er soms op dat je links moet zijn om je zorgen te maken over het klimaat. Dat is nogal bizar.”
“Ik ben daar zelf misschien gevoeliger aan. Mijn vader is in 2006 overleden tijdens een hittegolf. Hij was nierpatiënt en ik ging ervan uit dat dat de doodsoorzaak was. Pas later, toen de klimaatzaak voor de Belgische rechter kwam, heb ik beseft dat die hittegolf zijn overlijden versneld heeft. In Nederland hebben hittegolven tussen 2000 en 2025 een oversterfte van 11.000 personen veroorzaakt – zes keer meer dan de 1.836 doden van de Watersnoodramp van 1953. Die krijgen musea, documentaires, monumenten. Maar de 11.000 hittedoden zijn volkomen onzichtbaar.”
Dat onze maatschappij zich wel instelt op een mogelijk militair conflict – getuige de stijgende uitgaven voor Defensie, of het opnemen van ‘oorlogsgeneeskunde’ in het curriculum – en niet op de ontwrichtende gevolgen van de klimaatopwarming, kan er bij Van Reybrouck niet in.
“Of de Russen komen, moet nog blijken. Maar die hittegolven komen er zeker. Als we ons niet voorbereiden op nieuwe overstromingen, heidebranden in de Kempen of hittegolven in de steden, zijn we verkeerd bezig. Dan is het echt weer 1914, waar we met de fanfare op het perron onze jongens uitwuiven die een paar weken tegen de Duitsers gaan vechten. Het is de banale, onnozele heroïek van een generatie die zelf nooit een oorlog heeft gekend.”
Wijziging is niet aan de orde
Prof. Michel Deneyer, ondervoorzitter van de Nationale Raad van de Orde der artsen, heeft begrip voor de bezorgdheden van David Van Reybrouck. Maar een wijziging van de huidige artseneed is niet aan de orde, zegt Deneyer.
“De artseneed is gebaseerd op de Verklaring van Genève en geratificeerd door de CEOM, de Europese Raad van de Ordes der artsen. Als we de tekst willen veranderen, moeten we dat op Europees niveau aankaarten. De huidige tekst is bovendien al een compromis, want bijvoorbeeld de emancipatie van de patiënt is niet in elk land even sterk in de wetgeving verankerd als in België.”
Deneyer vreest ook dat de artseneed inhoudelijk overladen wordt. “De artseneed verwoordt de vier pijlers van onze beroepsethiek: professionalisme, respect, integriteit en verantwoordelijkheid. Als we daar nog zaken aan toevoegen, riskeren we de aandacht van die kernboodschap af te leiden.”
Dat wil niet zeggen dat de eed blind is voor de maatschappelijke dimensie van het beroep, zegt Deneyer. “De Belgische artseneed stelt expliciet dat de arts verantwoord moet omgaan met de middelen die de maatschappij ter beschikking stelt om zorg terug te betalen. Maar het lijkt me niet nodig om specifiek artsen verantwoordelijk te maken voor de planetaire gezondheid. Zorg dragen voor de planeet is een morele plicht voor elke mens – voor artsen niet meer of minder dan voor eender wie.”
Deneyer wijst er ook op dat de medische sector meer oog krijgt voor de ecologische impact van de zorg. “Artsen en ziekenhuizen onderzoeken hoe ze de hoeveelheid medisch afval kunnen reduceren, uiteraard zonder dat dat ten koste van de patiëntveiligheid gaat. Ook intern bij de Orde staat duurzaamheid hoog op de agenda."