Actuele vaccininformatie: van kinderen tot volwassenen en van België tot het einde van de wereld
LENTESEMINARIE CUMG Elk jaar houdt het Centre Universitaire de Médecine Générale van de ULB (CUMG) zijn lenteseminarie tijdens de paasvakantie. Het wetenschappelijke programma snijdt allerhande onderwerpen met betrekking tot de huisartsgeneeskunde aan. Elke geaccrediteerde presentatie wordt gegeven door een specialist en een huisarts. In dit nummer gaan we in op de presentatie “Actualités vaccinales de l'enfant à l'adulte et de la Belgique au bout du monde" van dr. Yves Van Laethem, dienst infectieziekten CHIREC-Delta Bruxelles en voorzitter van de Hoge Gezondheidsraad. De presentatie werd ingeleid door dr. William Urbain, huisarts.
Focus op het humaan papillomavirus
HPV-infectie is de frequentste seksueel overdraagbare infectie ter wereld. De infectie veroorzaakt geen symptomen. Je wordt geïnfecteerd bij de eerste geslachtsbetrekkingen en het virus wordt overgedragen door contact van geslachtsdelen met de huid, zelfinoculatie of heractivering van een latent virus (5% tot 20% indien immunogedeprimeerd).
We kennen momenteel meer dan tweehonderd verschillende HPV-types, waarvan er meer dan veertig het anogenitale slijmvlies en het mondslijmvlies kunnen infecteren. Circa twintig types zijn gevaarlijk, waarvan er zeker twaalf kankerverwekkend zijn (16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59). HPV-6 en HPV-11 zijn de frequentste.
Meer dan 90% van de genitale wratten (condylomata) wordt door die twee types veroorzaakt. HPV-16 en HPV-18 zijn de frequentste verwekkers van baarmoederhalskanker, de op drie na frequentste kanker bij vrouwen. Jaarlijks worden wereldwijd meer dan 600.000 nieuwe gevallen gediagnosticeerd. In België wordt de incidentie geraamd op 9/100.000 vrouwjaren. Jaarlijks sterven er in ons land driehonderd vrouwen aan baarmoederhalskanker en worden er 8.300 conisaties uitgevoerd.
Wanneer en wie vaccineren?
Je zou eigenlijk moeten vaccineren voor het eerste seksuele contact. Het vaccin beschermt immers niet tegen de HPV-types die jonge meisjes of mannen al eerder hebben geïnfecteerd, maar die het vaccin wel had kunnen voorkomen. De immuunrespons is beter bij kinderen en adolescenten van 9 tot 14 jaar. In klinische studies zijn vaccins doeltreffend gebleken tot de leeftijd van 26 jaar bij vrouwen en 25 jaar bij mannen, en sommige experts raden vaccinatie zelfs aan tot de leeftijd van 45 jaar. De HGR raadt aan:
- veralgemeende preventieve vaccinatie van meisjes en jongens van 9 tot en met 14 jaar;
- een individuele inhaalvaccinatie bij jonge vrouwen en mannen van 15 tot 26 jaar die nog geen preventieve vaccinatie hebben gekregen;
- vaccinatie van mensen met een verzwakt immuunsysteem zoals getransplanteerde patiënten, hiv-dragers en aidspatiënten.
Je moet weten dat vaccinatie niet tegen alle HPV-types beschermt. Bij vrouwen van 25 tot 65 jaar moet je daarom dus toch nog om de drie jaar een uitstrijkje afnemen om afwijkingen van de baarmoederhalscellen op te sporen voor er kanker optreedt, en die moet je dan tijdig behandelen. HPV-vaccinatie biedt een langdurige bescherming. Studies tonen aan dat de bescherming langer aanhoudt dan twaalf jaar. Hopelijk biedt vaccinatie levenslange bescherming, maar dat is nog niet aangetoond.
'Je moet weten dat vaccinatie niet tegen alle HPV-types beschermt.'
Terugbetaling vanaf 1 juni
Het HPV9-vaccin (Gardasil 9) is gericht tegen de HPV-types 16/18/31/33/45/52/58+6/11. Het is 97% effectief tegen hooggradige (premaligne) dysplasie door de types 31, 33, 45, 52 en 58 en wordt zeer goed verdragen. De argumenten voor vaccinatie van jongens en jonge mannen zijn:
- directe bescherming tegen condylomata en kanker;
- bescherming van de vrouwelijke partners en zeker als de vaccinatiegraad bij vrouwen lager is dan 80%;
- bescherming van mannen die seks hebben met mannen, tot de leeftijd van 25 jaar. Deze lopen een zeer hoog risico op seksueel overdraagbare aandoeningen, waaronder hiv-infectie, en het HPV werkt een hiv-infectie in de hand;
- een gunstige kosten-batenverhouding.
Eind 2026 zal de HGR nieuwe richtlijnen publiceren. Er is nog discussie over de vraag of het aantal doses kan worden verlaagd van drie naar twee na de leeftijd van 15 jaar en van twee naar één bij de min-14-jarigen. Het goede nieuws is dat het vaccin vanaf 1 juni voor iedereen zal worden terugbetaald tot de leeftijd van 26 jaar en voor hiv-dragers en getransplanteerde patiënten tot de leeftijd van 45 jaar.
Focus op RSV bij bejaarden
Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is de belangrijkste verwekker van virale ondersteluchtweginfecties bij kinderen jonger dan twee jaar. Het ziektebeeld (bronchiolitis, pneumonie) is vooral ernstig bij zuigelingen. Maar ook bij 65-plussers is het RSV een belangrijke verwekker van ernstige luchtweginfecties (pneumonie, hartdecompensatie, COPD). De respiratoire sterfte wordt geraamd op 3,2%.
In België is in 2022 bij 17,1% van de patiënten ≥ 65 jaar die een huisarts hadden geraadpleegd wegens een griepachtig syndroom of luchtweginfectie, een RSV-infectie gediagnosticeerd. Bij 4,6% van de patiënten ≥ 65 jaar die in 2022 in het ziekenhuis zijn opgenomen wegens een ernstige acute luchtweginfectie, was een PCR voor RSV positief. Jaarlijks worden 1.100 tot 3.340 patiënten ≥ 65 jaar in het ziekenhuis opgenomen wegens een ernstige RSV-infectie (Sciensano-rapport van de HGR 2023).
Waarom werd vroeger niet gesproken over RSV bij volwassenen?
Eén van de verklaringen is dat de literatuur vooral heeft gekeken naar de gevolgen van een RSV-infectie bij kinderen. Pas sinds 2023 raadt het CDC aan een dosis van het RSV-vaccin toe te dienen aan 60-plussers en sinds 2024 raadt het systematische vaccinatie aan van alle 75-plussers en van mensen van 65-74 jaar die risico lopen op een ernstige RSV-infectie.
Volgens een Europese epidemiologische studie is het RSV verantwoordelijk voor meer dan 270.000 ziekenhuisopnames en circa 20.000 overlijdens in het ziekenhuis per jaar bij volwassenen van 60 jaar of ouder. Een RSV-infectie verhoogt ook het risico op myocardinfarct en ziekenhuisopname bij 75-plussers.
Andere verklaringen zijn het feit dat de diagnostische tests die vroeger bij kinderen werden uitgevoerd (antigeentests), minder gevoelig zijn bij volwassenen, het feit dat moleculair-biologische diagnostische tests tot voor kort niet werden terugbetaald, en het feit dat er sowieso geen antivirale behandeling voor bestaat.
Drie goedgekeurde vaccins
Drie vaccins zijn goedgekeurd voor de preventie van RSV-infectie bij volwassenen (één dosis): Abrysvo® (Pfizer) bij volwassenen van 18 jaar en ouder en voor vaccinatie van de moeder, Arexvy® (GSK) bij mensen ≥ 60 jaar en mensen van 50-59 jaar die een hoger risico lopen, en mRESVIA® (Moderna), dat in België niet te verkrijgen is.
In Amerikaanse studies die in 2023-2024 werden uitgevoerd bij volwassenen in het reële leven, verlaagden de RSV-vaccins PreF3 AS01 en bivalent PreF het aantal ziekenhuisopnames, het aantal opnames op een spoedafdeling en het aantal opnames op intensive care en overlijden met respectievelijk circa 80%, 77% en 81%.
In een Britse studie bij ouderen van gemiddeld 78 jaar verlaagde RSV-vaccinatie de incidentie van een ernstig ziektebeeld (met inbegrip van zuurstoftherapie) met 86,7%, de frequentie van ziekenhuisopname wegens een acute RSV-luchtweginfectie met 82,3% (95% BI: 70,6-90,0) en de frequentie van acute exacerbatie van COPD met 77%.
Naargelang van het vaccin hield de bescherming twee tot drie seizoenen aan (op dit ogenblik heeft het nog geen zin een nieuwe dosis toe te dienen). Volgens de gegevens van geneesmiddelenbewaking is er een klein risico op Guillain-Barrésyndroom, maar de risico-batenverhouding blijft gunstig bij patiënten die risico lopen (leeftijd, comorbiditeit).
Richtlijnen van de HGR (9837)
Vaccinatie tegen RSV wordt aanbevolen bij 60-plussers die minstens één risicofactor vertonen (chronisch nierlijden, ernstige obesitas (BMI ≥ 40 kg/m²), chronische ademhalingsziekte, chronisch hartfalen, coronair lijden, diabetes, voorgeschiedenis van cerebrovasculair accident en roken), bij 75-plussers, met name als ze een risicofactor vertonen of fragiel of prefragiel zijn, mensen die in een woonzorgcentrum verblijven, en immunogedeprimeerde patiënten.
De HGR raadt één enkele injectie aan in september of oktober. Obstakels tegen implementering van RSV-vaccinatie bij volwassenen zijn de prijs van het vaccin (PreF3 AS01 € 206, bivalent PreF €185) en het feit dat artsen en patiënten onvoldoende op de hoogte zijn van het virus en de vaccins.
Het RIZIV betaalt het vaccin terug bij patiënten ≥ 65 jaar die nog nooit gevaccineerd zijn of die in een woonzorgcentrum verblijven of een ziekte hebben die kan leiden tot een ernstige RSV-infectie, chronisch orgaanlijden, obesitas met een BMI ≥ 30 kg/m², diabetes of immunodeficiëntie door ziekte of behandeling.
Focus op het rotavirus
Rotavirussen zijn de frequentste verwekkers van diarree en ernstige uitdroging bij jonge kinderen. 50-66% van de kinderen jonger dan twee jaar loopt een rotavirusinfectie op, maar soms worden ook gevallen gerapporteerd bij mensen die in een woonzorgcentrum verblijven. Het is een belangrijke doodsoorzaak bij kleine kinderen in ontwikkelingslanden. De diagnose stoelt op de symptomen (koorts, braken, waterige diarree). De behandeling bestaat in vochttoediening (orale rehydratatieoplossing).
'Rotavirussen zijn de frequentste verwekkers van diarree en ernstige uitdroging bij jonge kinderen, soms worden ook gevallen gerapporteerd bij mensen die in een woonzorgcentrum verblijven.'
Twee orale vaccins
Vaccinatie (Rotarix, RotaTeq) heeft het aantal in het laboratorium bevestigde gevallen drastisch doen dalen, vooral bij zuigelingen jonger dan een jaar. In 2011 was het aantal gevallen 85% lager dan in 2005. In een Belgische studie bood vaccinatie met minstens één dosis van één van de twee vaccins een bescherming van 91%.
In België wordt aanbevolen alle zuigelingen te vaccineren tegen het rotavirus. Het schema omvat twee doses van het monovalente vaccin met een tussenpoos van vier weken of drie doses van het pentavalente vaccin met een tussenpoos van vier weken. De twee vaccins worden per os toegediend en mogen in geen enkel geval intramusculair of subcutaan worden geïnjecteerd. De eerste dosis wordt toegediend op de leeftijd van acht weken.
Gelijktijdige toediening van het rotavirusvaccin en het hexavalente vaccin (DTPα-HBV-IPV-HiB) en het geconjugeerde pneumokokkenvaccin belemmert de ontwikkeling van immuniteit tegen die infectieziekten niet. De laatste dosis van het monovalente vaccin mag niet na de leeftijd van 24 weken worden toegediend en de laatste dosis van het pentavalente vaccin niet na de leeftijd van 32 weken. Een inhaalvaccinatie na die leeftijd wordt niet aanbevolen (HGR 8812). Informatie over vaccinatie van immunodeficiënte patiënten vindt u op de fiche “Vaccinatie van immuungecompromitteerde en chronisch zieke kinderen en volwassenen” (HGR 8561).
Focus op twee tropische ziektes
Na de coronapandemie is het aantal reizigers wereldwijd weer gestegen. In Azië-Pacific en Afrika bijvoorbeeld was het aantal reizigers in 2024 respectievelijk 17% en 13% hoger dan in 2019. Het aantal bestemmingen is sterk toegenomen, vooral naar tropische gebieden, waardoor ook de mogelijke blootstelling aan vectoren van zoönosen stijgt.
De klimaatverandering bevordert de geografische expansie en de vermenigvuldiging van de tijgermug (Aedes albopictus), die ziektes overdraagt zoals dengue, chikungunya, zika en westnijlkoorts.
'Het aantal gevallen van chikungunya in continentaal Frankrijk is gestegen gestegen van 0 in 2020 naar 770 in 2025.'
Wat moet u weten over dengue?
Het aantal gevallen in continentaal Frankrijk is gestegen van 13 in 2020 naar 29 in 2025. Het is de frequentste arbovirose ter wereld: ongeveer 50-100 miljoen gevallen per jaar in Zuid-Amerika, centraal- en zuidelijk Afrika, maar ook in Guadeloupe, Martinique en la Réunion.
De belangrijkste symptomen zijn koorts en uitputting (100%), hoofdpijn, vooral frontaal of achter de oogkassen, gewrichtspijn (79%), spierpijn, vooral in de lenden, en een morbiliforme uitslag (66%). Laboratoriumonderzoek: sterke leukopenie (72%), trombocytopenie (70-89%), hyponatriëmie (41%) en stijging van de transaminasen en LDH (62%).
Bij ongecompliceerde gevallen wordt een symptomatische behandeling voorgeschreven (aspirine en NSAID’s mijden). In geval van complicaties is een ondersteunende behandeling (infuus ± vers plasma) geïndiceerd. Er zijn twee vaccins geregistreerd: Dengvaxia (SanofiPasteur) en Qdenga (Takeda). De productie van Dengvaxia is stopgezet gezien de geringe vraag. Qdenga wordt toegediend vanaf de leeftijd van zes jaar in geval van een lange reis (> vier weken) of frequente reizen naar zones waar het risico op dengue hoog is.
Wat moet u weten over chikungunya?
In 2006 heeft ongeveer een derde van de 750.000 inwoners van la Réunion een chikungunyavirusziekte opgelopen. Het virus komt nu ook voor in Maleisië, Singapore, Zuid-Thailand, Indonesië, de Caraïben, Midden- en Zuid-Amerika, Afrika en India. Het aantal gevallen in Frankrijk is gestegen van 0 in 2020 naar 770 in 2025. De symptomen zijn koorts, lichte tot hevige gewrichtspijn (polsen, enkels, vingers), exantheem (75%) en een vaak bifasische conjunctivitis.
De behandeling is symptomatisch (pijnstillers). Er bestaat een vaccin (Ixchiq®) voor volwassenen (18-64 jaar) die risico lopen, met name reizigers die naar een endemisch gebied trekken. Het is een levend afgezwakt vaccin, dat in één dosis wordt toegediend. Het wordt aanbevolen bij mensen met comorbiditeit. 60-plussers moeten eerst door een arts worden geëvalueerd.
Het vaccin is gecontra-indiceerd bij zwangere vrouwen en immunogedeprimeerde patiënten. Zelfs na vaccinatie moet je je beschermen tegen muggenbeten, aangezien muggen ook dengue en zika kunnen overdragen.