Langdurig ziekteverzuim: een oproep tot medische nuance
Het politieke gesprek over langdurig ziekteverzuim concentreert zich op de uitkeringskant van het probleem en weinig op de instroomkant. Voor wie dagelijks met arbeidsongeschiktheid in aanraking komt, of het nu als behandelend arts, arbeidsarts of adviserend arts is, voelt dat als een gemiste afslag.
Edelhart Kempeneers, arbeidsarts en algemeen directeur van de externe preventiedienst Attentia
In België bereidt de regering maatregelen voor om de stijgende kosten van langdurige arbeidsongeschiktheid in te dijken. In Nederland loopt dezelfde oefening: het kabinet-Jetten wil de maximale WIA-uitkering verlagen. Vergelijkbare debatten lopen in Frankrijk, Duitsland en Scandinavië.
Zieke mensen worden niet beter van een lagere uitkering.
Wat Nederlandse collega's in het publieke debat brengen, verdient ook bij ons gehoor.
In NRC trekken bedrijfsartsen aan de alarmbel. Hoogleraar arbeids- en bedrijfsgeneeskunde Frederieke Schaafsma (Amsterdam UMC) stelt het zonder omwegen: zieke mensen worden niet beter van een lagere uitkering. Op korte termijn levert dat budgettair lucht op, maar de werkelijke kostendrijver (de stijgende instroom) wordt er niet door geraakt.
Madelijn de Kleine, vicevoorzitter van de Nederlandse beroepsvereniging van bedrijfsartsen, schat zelfs dat ongeveer driekwart van de langdurige uitval door psychische klachten te voorkomen is met betere preventie en snellere psychische hulp.
Driekwart. Een opmerkelijk cijfer, maar wie als arts dossiers ziet voorbijkomen, herkent het patroon: maandenlange signalen die niet zijn opgepikt, een werkcontext die mee bepalend is, en een zorgsysteem dat traag reageert.
De cijfers zijn structureel, en grotendeels werkgerelateerd.
In België zijn meer dan 500.000 mensen langdurig arbeidsongeschikt. Psychosociale aandoeningen vormen met 37 à 38 procent de grootste oorzaak, gevolgd door musculoskeletale aandoeningen. In Nederland verklaart een kwart van de extra instroom in de WIA zich door psychische problemen, met de sterkste groei onder jonge vrouwen.
De parallel is geen toeval; het zijn dezelfde structurele krachten: een ouder wordende beroepsbevolking, vervagende grenzen tussen werk en privé, mentaal zwaardere taken na automatisering, en wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg.
Wat in het politieke debat onvoldoende doorklinkt, is een vaststelling die voor artsen evident zou moeten zijn: van het psychische ziekteverzuim komt volgens ambtelijke analyses minstens driekwart deels door werkgerelateerde factoren. Dat verandert de aard van de discussie.
Als de oorzaak grotendeels in de arbeidscontext ligt, dan is een maatregel die uitsluitend op de uitkering ingrijpt, medisch gezien op het verkeerde aangrijpingspunt gericht.
De rol van de arts wordt in dit debat te weinig benoemd.
Hier komt iets ongemakkelijks bij dat in vakkringen wel besproken wordt, maar zelden publiek. Behandelend artsen, arbeidsartsen en adviserend artsen werken in de praktijk vaak naast elkaar in plaats van met elkaar. De huisarts ziet de patiënt en het ziektebriefje. De arbeidsarts ziet de werkcontext, maar pas wanneer iemand al uitgevallen is of dreigt uit te vallen. De adviserend arts ziet de uitkeringsfase. Drie medische blikken op hetzelfde dossier, met te weinig koppeling.
Het KB Re-integratie 3.0, vanaf 2026, probeert daar (bijvoorbeeld via het TRIO-platform) iets aan te doen. Dat is een stap, maar het succes ervan zal van meer afhangen dan van de ontwikkeling van een digitaal platform.
Het debat over arbeidsongeschiktheid mag geen budgettair debat blijven; het is in de eerste plaats een medisch en organisatorisch vraagstuk.
Wat een oproep aan onze beroepsgroep zou kunnen zijn.
Het politieke debat zal zijn loop hebben. Maatregelen aan de uitkeringskant komen er, in de ene of de andere vorm, in België net zoals in Nederland. Belangrijker dan kritiek leveren op die richting is dat we als artsen onze eigen rol scherp stellen.
Drie vaststellingen die naar mijn aanvoelen onderbelicht blijven:
- Een ziektebriefje is een medisch instrument, geen sociaal vangnet. Verlengingen op routine, zonder zicht op werkcontext en zonder overleg met de arbeidsarts, doen op termijn meer kwaad dan goed, in eerste instantie voor de patiënt zelf.
- Vroege signalen van psychische uitputting zijn vaak in de eerste lijn zichtbaar voordat ze tot uitval leiden. Daar ligt een preventiekans die structureel onbenut blijft, mede omdat de behandelend arts zelden wordt betrokken bij de werkcontext.
- De discussie over de duur van uitkeringen mag ons als beroepsgroep niet afleiden van wat medisch het meest urgent is: de erkenning dat psychische arbeidsongeschiktheid een werkgerelateerde aandoening is, en dat een succesvolle aanpak collectieve actie vraagt; van werkgever, behandelaar, arbeidsarts en zorgsysteem samen.
Slot
Wat de wetgever ook beslist, het volume aan langdurig zieken daalt niet door uitkeringsregels. Het daalt wanneer de instroom daalt. En die instroom daalt alleen als we als beroepsgroep in dit verhaal niet aan de zijlijn staan, maar er middenin.
Het debat over arbeidsongeschiktheid mag geen budgettair debat blijven; het is in de eerste plaats een medisch en organisatorisch vraagstuk. Als artsen kunnen we dat zichtbaar maken door samen te werken over de schotten heen, en door de werkcontext serieus te nemen als determinant van gezondheid.
