120 jaar Instituut voor Tropische Geneeskunde

Van Tropenschool tot wereldinstelling

Het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen bestaat 120 jaar. Oorspronkelijk opgericht om Belgen in de kolonie medisch op te volgen, groeide het ITG uit tot een wereldautoriteit inzake tropische aandoeningen. Dr. Ludwig Apers schreef een boeiend boek over de geschiedenis van het instituut.

Filip Ceulemans

De hoek van de Nationalestraat en de Kronenburgstraat in Antwerpen wordt gedomineerd door een imposant gebouw in die typisch Belgische art-nouveaustijl. Het is de thuis van een al even uitgesproken Belgisch symbool, het Instituut voor Tropische Geneeskunde, in de volksmond meestal het tropisch instituut genoemd. Hoewel het ITG en Antwerpen vandaag in één adem worden genoemd, had het ook anders kunnen uitdraaien.

Toen het instituut in 1906 werd opgericht, was dat immers niet in Antwerpen, maar wel in een overheidsgebouw in Sint-Joost-Ten-Node. Op 15 oktober 1906 vond de eerste ‘Cours de préparation pour les médecins se destinant à la carrière coloniale’ plaats in de voormalige Koninklijke Sterrenwacht aan het Queteletplein, gelegen op de hoek van de Botaniek- en de Bischoffsheimlaan. Patiënten werden opgevangen in de zogenoemde Villa Coloniale in Watermaal-Bosvoorde.

Kongo-Vrijstaat

De oprichting van een school waar artsen en verpleegkundigen zich konden bekwamen in ‘tropenziekten’ was een idee van koning Leopold II. Hij stelde vast dat landgenoten die hij naar de Kongo-Vrijstaat stuurde in aanraking kwamen met onbekende ziektes, vaak met een dodelijke uitkomst. Om de dodentol te verminderen, moesten Belgische artsen en verpleegkundigen de ziektes leren kennen en – indien mogelijk – behandelen.

Opmerkelijk weetje: de eerste jaren van zijn bestaan ressorteerde het Instituut voor Tropische Geneeskunde niet onder het ministerie van Volksgezondheid, maar wel onder het ministerie van Koloniën. Het is bij dat ministerie dat Alphonse Broden, de eerste die zich directeur van de School voor Tropenziekten mocht noemen, in 1912 gaat aankloppen om naar een groter onderkomen te mogen verhuizen. Hij wil meteen ook de drie pijlers van het instituut – onderwijs, kliniek en wetenschappelijk onderzoek – onder één dak samenbrengen. Dat dak wordt een kasteel in het Dudenpark in Vorst.

Dat het ITG in 1933 uiteindelijk naar Antwerpen verhuist, is mede te danken aan prins Leopold, de latere koning Leopold III. Het verklaart waarom zijn buste nog steeds in de traphal van het ITG staat. De bustes van Leopold I en Leopold II zijn in 2003 van de traphal naar een magazijn verplaatst. Het is vooral opmerkelijk dat de buste van de controversiële koning Leopold II zo lang in een instituut kon blijven staan dat vaak de aandacht richt op Afrika (en vice versa).

Onafhankelijkheid

Bij de verhuizing naar Antwerpen, werd de School voor Tropenziekten omgedoopt tot het Prins Leopold Instituut voor Tropische Geneeskunde, met daaraan verbonden de Kliniek Leopold II. Lange tijd bleef het ITG vooral een opleidingsinstituut voor mensen die naar de tropen gingen en een ziekenhuis waar mensen die ziek uit de tropen terugkeerden naartoe konden.

De onafhankelijkheid van Congo in 1960 noopte het instituut ertoe van koers te veranderen. Er werden niet langer kolonialen opgeleid, maar wel ontwikkelingshelpers. Drie jaar later werd ook tropische diergeneeskunde in het aanbod opgenomen. Het is opmerkelijk dat veeartsenij niet sneller in het aanbod werd opgenomen, gezien Eugène Meuleman, doctor in de diergeneeskunde, in 1906 al één van de eerste docenten aan het instituut was.

Hoewel wetenschappelijk onderzoek altijd een van de pijlers van het ITG was, kreeg dat aspect na de onafhankelijkheid van Congo een steeds belangrijkere plaats. Vooral vanaf de jaren 1970 doen wetenschappers van het ITG vaak onderzoek in ontwikkelingslanden zelf. Samenwerking met plaatselijke vorsers, instellingen en overheden is daarbij van cruciaal belang. Het maakt dat niet langer enkel ziektes worden behandeld (en waar mogelijk voorkomen), maar dat er ook aandacht gaat naar de socio-economische factoren die tropische aandoeningen kunnen bevorderen of afremmen.

Hoewel wetenschappelijk onderzoek altijd een van de pijlers van het ITG was, kreeg dat aspect na de onafhankelijkheid van Congo een steeds belangrijkere plaats

Missiezusters

Ludwig Apers kiest bij de opbouw van het boek niet voor een puur chronologische structuur. Hij leidt de lezer rond in het gebouw, van de ene kamer naar de andere bibliotheek of laboratorium. Elke ruimte brengt zijn eigen verhalen mee en biedt Apers de mogelijkheid om in te zoomen op opmerkelijke momenten en figuren uit de geschiedenis van het ITG.

Sommige verhalen tonen aan waarom er begin vorige eeuw nood was aan een Tropenschool. In 1892, dus lang voor er sprake was van een instituut voor tropische geneeskunde, vertrekt de 21-jarige zuster Marie-Godelieve Ryckebusch naar de koninklijke kolonie, niet om er patiënten te verzorgen, wel om ‘zieltjes’ te winnen. De brieven die ze naar haar familie stuurt, geven wel een unieke inkijk in het leven in Congo en de ziektes waarmee ze geconfronteerd wordt. Vier jaar na haar aankomst in Congo overlijdt ze, waarschijnlijk aan de gevolgen van malaria.

Ebola

Twee figuren die niet kunnen worden genegeerd, zijn Peter Piot en Guido van der Groen, de ‘ontdekkers’ van het ebolavirus. Apers begint het verhaal van ebola echter niet bij de ITG-wetenschappers, maar wel bij zuster Myriam, een missiezuster van de Zusters van ’t Heilig Hart van Maria die als verpleegster werkt in de missiepost in Yambuku.

In september 1976 komt op het ITG een blauwe thermosfles aan met daarin bloedstalen van zuster Myriam die net daarvoor was overleden aan een onbekende ziekte. In een begeleidend briefje schrijft dr. Jacques Courteille dat de ziekte hem doet denken aan gele koorts of tyfus. Er zijn al honderden doden gevallen – steeds na een kort ziektebeeld met hoge koorts en inwendige bloedingen. Wetende om welk virus het gaat, is het enigszins hallucinant te lezen hoe er op dat moment met veiligheid wordt omgesprongen. De thermosfles is met een SABENA-vlucht vanuit Kinshasa naar Zaventem gekomen en door de piloot eigenhandig naar het ITG gebracht. In het ITG had van der Groen een laboschort en handschoenen aan, maar daar bleef het bij. Hij nam naar eigen zeggen niet meer voorzorgen dan wanneer hij “aardappelen zou schillen of mosselen zou schoonmaken”.

Afrikaanse origine

De naam van Peter Piot zal niet enkel voor altijd verbonden blijven met ebola – in het boek leest u ook hoe het virus ebola als naam kreeg en niet Yambuku – maar ook met de strijd tegen hiv en aids. Hij wordt daarin bijgestaan door Bob Colebunders, die van de zoektocht naar een behandeling zijn levenswerk maakte.

Het valt op dat Apers in zijn boek veel aandacht besteedt aan vrouwen, in wat – zeker in het begin – een erg mannelijke wereld was. De eerste vrouwelijke tropenartsen zijn de zussen Jeanne en Marguerite Clevers, respectievelijk afgestudeerd in 1922 en 1925. Marguerite slaagde met 72 procent van de punten en deed zo beter dan haar achttien mannelijke medestudenten. Beide zussen zetten na hun studies de stap naar Belgisch-Congo waar ze actief werden in het provinciale laboratorium in Stanleystad.

De naam Pasteur Kageruka zegt u misschien niet veel. Deze dierenarts uit Rwanda is in 1965 de eerste professor van Afrikaanse origine aan het ITG. In de eerste jaren deed hij vooral onderzoek naar ziektes bij de dieren die in de Antwerpse zoo verbleven. Niet verwonderlijk, want het departement diergeneeskunde van het ITG was toen nog in de zoo gevestigd. Maar al snel gaat hij zich toespitsen op slaapziekte bij dieren. Uiteindelijk bleef hij 33 jaar lang verbonden aan het ITG.

>> Ludwig Apers, Het Instituut voor Tropische geneeskunde. Van tropenschool tot wereldinstelling, Uitgeverij Manteau, 288 blz., 29,99 euro.