Verduidelijk rol van ziekenfondsen, om solidariteit te vrijwaren

 In België beperken de ziekenfondsen zich niet langer tot het beheer van de verplichte ziekteverzekering: zij sturen zorgtrajecten aan, structureren netwerken en ontwikkelen economische activiteiten. Deze concentratie van rollen maakt elke vorm van neutraliteit illusoir en vereist een dringende politieke verduidelijking.

BUG (Belgische Unie van Gezondheidswerkers)

Het debat over de rol van de ziekenfondsen in België kan niet langer worden vermeden. Het gaat hierbij noch om een intentieproces, noch om een ideologische aanval op het solidariteitsbeginsel, maar om een institutionele vaststelling: in de huidige toestand van het systeem zijn de ziekenfondsen geen neutrale tussenpersonen meer tussen de patiënt en de overheid. 

Historisch was hun opdracht duidelijk. Ziekenfondsen hadden tot taak de verplichte ziekteverzekering toe te passen, de toegang tot rechten te garanderen en burgers wegwijs te maken in de administratie. Die functie veronderstelde een structurele neutraliteit: geen eigen belangen, geen marktlogica, geen invloed op de organisatie van de zorg. 
Dat model is grondig geëvolueerd. 

Vandaag combineren ziekenfondsen functies die hun oorspronkelijke rol ruimschoots overstijgen. Zij beheren de verplichte verzekering maar ontwikkelen tegelijk aanvullende verzekeringen; zij structureren netwerken van zorgverleners; zij sturen zorgtrajecten aan via digitale tools; zij onderhouden economische partnerschappen; en zij nemen in sommige gevallen rechtstreeks deel aan het beheer van zorgstructuren.

Die cumul is geen randfenomeen maar is structureel geworden. 

Vrije keuze van de patiënt?

Om de impact hiervan te begrijpen, volstaat het het traject van een doorsnee patiënt te bekijken. 
Marc, 46 jaar oud, werkt en betaalt bijdragen. Zoals velen is hij uit gewoonte aangesloten bij een ziekenfonds. Wanneer hij een zorgverlener zoekt, raadpleegt hij de tools die hem ter beschikking worden gesteld.

Men wijst hem op keuzes die “voordeliger”, “beter terugbetaald” of “eenvoudiger” zijn. Marc volgt deze aanbevelingen, niet uit dwang, maar uit vertrouwen. Het systeem is vlot, geruststellend en efficiënt. 

Geleidelijk worden zijn zorg, geneesmiddelen, hospitalisatie en opvolging geïntegreerd in éénzelfde ecosysteem. Marc heeft nooit het gevoel dat hij wordt beïnvloed. Toch worden zijn keuzes gestuurd door financiële en informatieve prikkels die hij niet altijd als zodanig herkent. De vrije keuze van de patiënt blijft formeel bestaan, maar is in de praktijk voorwaardelijk. 

Dit traject is geen individuele ontsporing. Het is het resultaat van een model waarin de tussenpersoon is uitgegroeid tot een geïntegreerde speler binnen de zorgketen. Onder deze omstandigheden is neutraliteit geen kwestie meer van intentie, maar een structurele onmogelijkheid. 

Het beheer van de verplichte ziekteverzekering kan niet worden toevertrouwd aan partijen die tegelijk opereren volgens een marktlogica. 

Verstarring van het democratische debat

Bij deze evolutie komt nog een realiteit die eigen is aan de Belgische context: ziekenfondsen zijn historisch ingebed in ideologische zuilen en onderhouden structurele banden met bepaalde politieke stromingen. Zolang zij een strikt administratieve rol vervulden, vormde deze nabijheid geen fundamenteel probleem.

Die nabijheid wordt echter problematisch wanneer ziekenfondsen economische, organisatorische en operationele functies concentreren binnen het gezondheidssysteem. Dit draagt bij tot een verstarring van het democratische debat en remt noodzakelijke hervormingen af. 

Geconfronteerd met deze situatie is de BUG van oordeel dat een structurele hervorming onontbeerlijk is. Wanneer ziekenfondsen niet langer in staat zijn een neutrale tussenrol te vervullen, dan moet deze rol volledig worden teruggegeven aan de overheid, onder rechtstreeks publiek toezicht.

Het beheer van de verplichte ziekteverzekering, dat raakt aan de fundamentele rechten van burgers, kan niet worden toevertrouwd aan partijen die tegelijk opereren volgens een marktlogica. 

We moeten de realiteit onder ogen zien: ziekenfondsen treden vandaag op als volwaardige private actoren binnen de gezondheidszorg. Indien dit hun keuze is, dan moet dit ook als dusdanig worden erkend en omkaderd, met een strikte scheiding ten opzichte van elke openbare diensttaak en met reguleringsregels die vergelijkbaar zijn met die van andere marktactoren. 

Men kan niet tegelijk administratieve arm van de overheid zijn en geïntegreerde economische operator.

Men kan niet duurzaam tegelijk administratieve arm van de overheid zijn en geïntegreerde economische operator. Deze dubbelzinnigheid ondermijnt het vertrouwen van patiënten, schaadt de relatie met zorgverleners en verzwakt het evenwicht van het gezondheidssysteem. 

Het verduidelijken van de rollen is geen aanval op de solidariteit. Het is er een voorwaarde voor. Een solidaire gezondheidszorg vereist werkelijk neutrale tussenpersonen, een effectieve vrije keuze voor de patiënt en een transparant bestuur. Verder doorgaan in deze tussenpositie is niet langer houdbaar. 

Het is tijd om een duidelijke politieke keuze te maken, in het belang van patiënten, zorgverleners en de democratie in de gezondheidszorg.