De jeugd is ontgoocheld
De vele crisissen stellen de mentale gezondheid van jongeren zwaar op de proef. We moeten hen dringend ter hulp komen in hun zoektocht naar een positieve toekomst, in het cultiveren van hoop en het herstel van sociale banden.
In november 2023 gaf meer dan een op de zes jongeren (18-29 jaar) in België aan dat ze de laatste 12 maanden zelfdoding ernstig hebben overwogen.(1) In Frankrijk schat men dat meer dan 25% van de middelbare scholieren suïcidale gedachten heeft, en het aantal gevallen stijgt zo sterk dat het INSEE (Institut National de la Statistique et Etudes Economiques) een nieuwe categorie instelde om suïcide onder de tien jaar op te volgen.
"De aanvragen voor consultaties in de kinder- en jeugdpsychiatrie zijn alarmerend", bevestigt professor Alexandre Heeren (UCLouvain). "De klimaatverandering veroorzaakt veel onzekerheden. De opkomst van extreemrechts in veel Europese landen en de oorlogen komen bovenop de ongekende ecologische crisis... Er zijn veel parameters waarover jongeren geen controle hebben en die onzekerheden liggen aan de basis van hun angst. Alle factoren komen samen en veroorzaken een behoorlijk ernstige mentale gezondheidscrisis."
Verraden en verlaten
Volgens een grote internationale studie (2) die uitgevoerd werd in 2021 in tien landen (China, Australië, Frankrijk, Nigeria...) onder 10.000 jongeren (16-25 jaar), zei 59% van hen zeer of extreem bezorgd te zijn over klimaatverandering en zich daardoor verdrietig, angstig, boos, machteloos en schuldig te voelen. Meer dan 45% verklaarde dat hun gevoelens over klimaatverandering een negatief effect hadden op hun dagelijks leven en functioneren.
"Die ontreddering die samenhangt met de klimaatverandering wordt geassocieerd met het feit dat jongeren het gevoel hebben geen toekomst te hebben, dat de mensheid ter dood veroordeeld is en dat de regeringen er niet in slagen op een adequate manier te reageren, waardoor ze zich verraden en verlaten voelen door volwassenen en hun regeringen. Klimaatverandering en het gebrek aan reactie vanwege de overheden zijn chronische stressfactoren die aanzienlijke, hardnekkige en toenemende negatieve gevolgen kunnen hebben voor de mentale gezondheid van kinderen en jongeren", stelden de auteurs destijds (in 2021), waarbij ze politici opriepen om dringende maatregelen te nemen tegen klimaatverandering...
Hoe sterker onze sociale steun, hoe beter we bestand zijn tegen stress' - prof. Alexandre Heeren
"Dat is zorgwekkend, want het betekent dat één op de twee jongeren, ongeacht in welk land op de wereld, in een situatie van wanhoop en ernstige bezorgdheid verkeert en zich niet meer kan concentreren... vanwege klimaatverandering", zegt Alexandre Heeren. "En één van de genoemde redenen is dat de toekomst te beangstigend oogt: 75% kan zichzelf niet in de toekomst projecteren. Opvallend, want op die leeftijd oefent de toekomst juist aantrekkingskracht uit op jongeren en hebben ze veel plannen. Maar deze studie toont aan dat sommige jongeren helemaal geen zin hebben om in de toekomst te leven, ze zijn te bang."
Wat te doen?
De eerste stap is zich een toekomst kunnen voorstellen en hoop te cultiveren voor wat komen gaat. "We raden aan om verhalen te creëren over de toekomst die betekenisvol zijn voor jongeren. Bijvoorbeeld, als in de media het IPCC-rapport op een koele manier wordt besproken door te melden dat we een temperatuurstijging niet kunnen vermijden, dat de aarde onleefbaar zal worden... dan is dat beangstigend voor jongeren. Oudere mensen kunnen daar met meer afstand naar kijken. Zorgprofessionals en het grote publiek moeten daar aandacht voor hebben en jongeren proberen te helpen zich een beloftevolle toekomst voor te stellen", legt de psycholoog uit. Hij verwijst naar de film 'Demain' van Cyril Dion en Mélanie Laurent, die een optimistisch perspectief biedt en positieve initiatieven belicht.
Dit is een manier om dit sombere beeld anders te bekijken en de jeugd minder te ontmoedigen. "Sommigen zeggen dat we hoop actief moeten cultiveren. Ik hou niet van die term, maar het woord 'actief' is belangrijk, omdat men een actieve speler moet worden van zijn eigen toekomst. Wat kan ik doen om me actief in te zetten? Films bekijken over dit thema, deelnemen aan collectieve activiteiten, een eigen toekomst creëren en er zich stap voor stap in projecteren. Dit heeft een positief effect op jongeren, omdat ze zich niet machteloos voelen. Ze kunnen ageren, zelfs met kleine dingen. En vooral: ze voelen zich niet alleen. Ze maken deel uit van groepen, realiseren zich wat belangrijk is voor hen... en dat effect vermenigvuldigt zich. Het helpt tegen passief gedrag, om niet achter de computer te blijven zitten en alleen maar te luisteren naar negatieve berichten dat we niet kunnen ontkomen aan wat er gaat gebeuren."
Een actief engagement heeft een positief effect op jongeren, omdat ze zich niet machteloos voelen. Ze kunnen ageren, zelfs met kleine dingen' - prof. Alexandre Heeren
Samenwerken
"De eerste aanbeveling is om zich een toekomst voor te stellen en hoop te koesteren door iets collectiefs te ondernemen. De tweede is om sociale banden te herstellen en verbonden te zijn met anderen. Dat is erg belangrijk op psychofysiologisch niveau, omdat hoe sterker onze sociale steun is, hoe beter we bestand zijn tegen stress", benadrukt hij.
Alexandre Heeren stipt nog aan dat steeds meer kinder- en jeugdpsychologen gealarmeerd zijn over het gevoel van eenzaamheid bij jongeren. "Amerikaanse, Engelse en Franse studies tonen aan dat het gevoel van eenzaamheid de grootste voorspeller van psychisch onbehagen is bij jongeren. Ze zijn niet uitgesloten, maar voelen zich toch alleen, zonder dat ze bij iemand terechtkunnen of samen tijd kunnen doorbrengen zonder iets te zeggen. Familiebanden en gehecht zijn bieden bescherming daartegen, maar dit brokkelt helaas af. Daar moeten we tegen vechten."
Het collectieve wordt vandaag steeds minder gewaardeerd, merkt hij op: "Er zijn geen ontmoetingsruimtes meer. Vroeger vervulden religieuze plekken die rol, maar die zijn niet vervangen. We moeten jongeren ontmoetingsplekken bieden, jeugdbewegingen en sportclubs bijvoorbeeld kunnen hierin een rol spelen."
Actie stimuleren
Vanuit psychologisch oogpunt zijn het gevoel van doeltreffend te zijn en het vermogen om te handelen beschermende factoren tegen mentale problemen, voegt hij eraan toe: "Dit is uitgebreid gedocumenteerd, maar spijtig genoeg cultiveren we dit gevoel van in actie schieten niet genoeg. We moeten actie en verantwoordelijkheid meer aanmoedigen: kan ik een bepaald product boycotten, kan ik deze persoon helpen, wat hebben we zelf in de hand?... Jongeren weten wel wat negatief is, maar niet wat ze eraan kunnen doen in hun omgeving."
In de gezondheidszorg spreekt men van empowerment: "Als we patiënten vertellen wat ze kunnen doen en hen verantwoordelijk maken voor hun ziekte of aandoening zien we het positieve effect: ze worden de regisseur van hun eigen leven, heel belangrijk. Voor jongeren geldt dit op een meer algemene manier."
Wat kan of zou de politiek moeten doen? Grootschalige campagnes in de media? De diensten voor kinderpsychiatrie of pediatrie versterken? Preventie op scholen?... "Alles is beter dan nietsdoen", erkent Alexandre Heeren, "maar financieel kunnen we dat niet allemaal ondersteunen. De school is een goed kanaal om actie te ondernemen omdat we daar iedereen kunnen bereiken. Onderwijs is omgaan met onzekerheid en crisissen, en veerkracht stimuleren zou een onderdeel van het leerprogramma moeten zijn."
1. Sciensano, Geestelijke Gezondheid: zelfdodingsgedrag, april 2024.
2. Lancet Planet & Health 2021;5(12):E863-73
De valkuilen en beloftes van digitalisering
In september vestigde de WHO de aandacht op de sterke toename van het problematisch gebruik van sociale media onder adolescenten, van 7% in 2018 tot 11% in 2022. De organisatie maakt zich zorgen over de impact van digitale technologieën op de mentale gezondheid en het welzijn van jongeren. Dit zijn de conclusies van haar "Onderzoek naar het gezondheidsgedrag van schoolgaande kinderen", dat in 2022 werd uitgevoerd onder bijna 280.000 jongeren van 11, 13 en 15 jaar in 44 landen in Europa, Azië en Canada.
De resultaten?
- Meer dan een op de tien adolescenten vertoont tekenen van problematisch gedrag van sociale media (13% bij meisjes en 9% bij jongens).
- Meer dan een derde van de jongeren geeft aan voortdurend online contact te hebben met vrienden, waarbij 15-jarige meisjes het meest geconnecteerd zijn (44%).
- Een derde van de tieners speelt dagelijks online, en meer dan een op de vijf doet dit minstens vier uur per dag. Van de gamers ervaart 68% geen problemen, maar 12% vertoont een risico voor problematisch spelgedrag, meer jongens (16%) dan meisjes (7%).
De auteurs van de enquête zijn verontrust over deze gedragingen omdat "de gebruikers die een problematisch mediagedrag vertonen ook een lager mentaal en sociaal welzijn aangeven en meer gebruikmaken van psychoactieve stoffen dan de niet-problematische gebruikers of de niet-gebruikers van sociale media. Deze trend kan aanzienlijke gevolgen hebben voor de ontwikkeling van deze adolescenten en hun gezondheid op lange termijn."
De WHO pleit daarom voor het bevorderen van digitale geletterdheid die is afgestemd op jongeren en op de snelle technologische evolutie. Toch wijst de organisatie naast de risico's van problematisch gebruik van sociale media (depressie, pesten, angst en schooluitval) ook op de voordelen van verantwoord gebruik (betere ondersteuning door leeftijdsgenoten en betere sociale relaties).
who.int