Gezond ouder worden vraagt beweging en sociale verbinding

Meer gezonde levensjaren en langer zelfstandig functioneren: dat is het doel van preventie bij ouderen. Beweging speelt daarin een centrale rol, naast voeding, risicofactorcontrole en sociale participatie.

Met het ouder worden treden cardiovasculaire aandoeningen, diabetes, cognitieve problemen en neurodegeneratieve ziekten vaker op. Tegelijk stellen patiënten steeds nadrukkelijker de vraag wat ze zelf kunnen doen om gezond ouder te worden, zegt prof. dr. Gaëtane Stassijns, diensthoofd Fysische Geneeskunde en Revalidatie van het UZA, tijdens het Herfstsymposium Gezond ouder worden van het UZA en UAntwerpen.

Stassijns pleit ervoor om verder te kijken dan de levensverwachting alleen. “De lijfspreuk in de fysische geneeskunde is niet ‘add years to life’, maar ‘add life to years’”, zegt Stassijns. “Het doel is gezonde jaren winnen waarin mensen van het leven kunnen genieten, hun kleinkinderen zien en zelfstandig blijven.”

Stassijns overloopt in haar presentatie de wetenschappelijke onderbouwing van verschillende preventieve maatregelen voor verschillende aandoeningen (zie kader). Ze wijst erop dat onvoldoende bewijs voor een effect niet automatisch bewijst dat een interventie geen effect heeft - het kan zijn dat er gewoon te weinig onderzoek naar is gedaan. Maar weinig onderbouwde beloften over supplementen of commerciële 'breintraining' verdienen wel een kritische beoordeling.

Beweging als rode draad

In de aanbevelingen keert beweging telkens terug. Naast conditietraining (150 minuten per week wandelen, fietsen of zwemmen) verdienen ook kracht- en evenwichtstraining een vaste plaats in het dagelijkse leven van ouderen. 30 tot 60 minuten krachttraining per week zorgt voor 10–20% minder sterfte, minder hart- en vaatziekten, kanker en diabetes, en remt sarcopenie. Stassijns noemt zich verrast door de voordelen van tai chi voor evenwicht; voor yoga bestaat minder evidentie.

Een volledig oefenprogramma kan veeleisend lijken. Dat mag patiënten echter niet ontmoedigen om te beginnen. “Een beetje is beter dan niets. Elke stap, elke oefening is winst.” De praktische opdracht is een combinatie te zoeken die bij hun mogelijkheden past en die ze kunnen volhouden.

Ook bij mensen met een chronische aandoening moet bewegen gestimuleerd worden. Stassijns verwijst onder meer naar de ziekte van Parkinson en naar oncologische revalidatie. Bij Parkinson remt beweging de progressie van de ziekte. Voor patiënten na kankerbehandeling gaat de aandacht zowel naar herstel van functioneren als naar de mogelijke invloed van bewegen op de prognose.

Voeding zonder verlies van spierreserve

Wat voeding betreft, komt Stassijns telkens uit bij een mediterraan voedingspatroon, met veel groenten, peulvruchten, volkorenproducten, vis en olijfolie. Daarnaast vraagt ze aandacht voor voldoende eiwitten.

Ze plaatst kanttekeningen bij de belangstelling voor intermittent vasten en caloriebeperking als middel om veroudering tegen te gaan. Gewichtscontrole kan zinvol zijn, maar bij ouderen moet ook het risico op spierverlies worden meegewogen. “En genieten van het leven is ook essentieel”, zegt Stassijns.

Slaap verdient aandacht

Slaapproblemen mogen evenmin uit het oog worden verloren. Zowel te kort als te lang slapen is geassocieerd met meer sterfte en dementie. Vaste slaaptijden, voldoende daglicht en beweging overdag, en geen schermen of alcohol ’s avonds zijn aan te bevelen.

Bij aanhoudende slapeloosheid noemt Stassijns cognitieve gedragstherapie voor insomnie als eerste behandelkeuze. Tegelijk moeten mogelijke onderliggende aandoeningen, zoals slaapapneu, worden onderzocht.

Ze waarschuwt voor de nadelen van slaapmedicatie bij ouderen, waaronder vallen, verwardheid en afhankelijkheid.

Beter in groep

Sociale participatie is een onderbelicht aspect van gezond ouder worden. Lidmaatschap van een vereniging, koor, wandelclub of lotgenotengroep helpt niet alleen om fysiek en mentaal actief te blijven, maar zorgt ook voor een sociaal netwerk en steun. In groep gaan wandelen verhoogt de motivatie om op moeilijke dagen toch deel te nemen.

Die boodschap geldt ook voor artsen zelf. Een druk beroepsleven kan weinig ruimte laten voor activiteiten buiten het werk. Stassijns pleit ervoor om daar bewust aandacht voor te maken en de overgang naar het pensioen voor te bereiden, met activiteiten en bezigheden die structuur en betekenis geven.

Van advies naar een blijvend traject

Voor de huisarts ziet Stassijns een belangrijke rol in informatieverstrekking, advies op maat en het opsporen en behandelen van risicofactoren. “De huisarts kent doorgaans de patiënt en diens leefomgeving, en kan mee beoordelen welk beweegtraject, revalidatieprogramma of lokaal initiatief aangewezen is.”

Binnen de fysische geneeskunde en revalidatie ligt de nadruk op activatie en aangepaste programma’s voor onder meer oncologische patiënten, mensen met Parkinson, patiënten na een CVA en mensen met rugklachten. De kinesitherapeut ondersteunt kracht, conditie en evenwicht, en helpt de patiënt om op langere termijn actief te blijven.

Daarbij mag het effect van een revalidatieprogramma niet verloren gaan zodra het traject eindigt. De aansluiting bij een blijvende activiteit, liefst ingebed in het dagelijkse en sociale leven, is een wezenlijk onderdeel van de opvolging. “Het is echt groepswerk om mensen gezond ouder te laten worden”, besluit Stassijns.