Het belang van lichaamsbeweging bij diabetes
Lichaamsbeweging is een essentieel onderdeel bij de behandeling van diabetes, maar kan uitdagend zijn en vraagt extra aandacht van zowel patiënt als huisarts. Daarom zet de Diabetes Liga zich de komende week in op bewustwording rond leefstijl met de campagne “Een week gezonder”. In samenwerking met onder meer Wind- en Watersport Vlaanderen wordt daarbij ook sport als een toepasselijke vorm van gezond leven in de kijker gezet.
Endocrinoloog dr. Francine Defoer benadrukt dat alles begint bij een correct onderscheid tussen type 1- en type 2-diabetes. “Bij type 1-diabetes is er sprake van een auto-immuunreactie waarbij de bètacellen in de pancreas worden vernietigd, waardoor patiënten afhankelijk zijn van insuline. Voor deze groep is het essentieel om de glucosewaarden vóór, tijdens en na het sporten nauwgezet op te volgen. Dat verloopt tegenwoordig gelukkig veel eenvoudiger dankzij wearables die continu verschillende parameters meten. Mensen met type 1-diabetes kunnen in principe elke sport beoefenen; er zijn voldoende topatleten die dit bewijzen. Tegelijk blijven er aandachtspunten: voeding moet zorgvuldig worden afgestemd en maaltijden moeten correct worden getimed in functie van fysieke inspanning.”
Defoer merkt op dat het bij patiënten met type 2-diabetes anders ligt. Bij deze groep is er op het moment van diagnose vaak sprake van overgewicht, waardoor de nadruk sterker komt te liggen op leefstijlaanpassingen. "Wanneer patiënten ongeveer 10% van hun oorspronkelijke gewicht verliezen, verbetert hun controle over diabetes vaak aanzienlijk, soms zelfs zonder het gebruik van medicatie. Bij type 2-diabetes wordt nog wel insuline geproduceerd, maar reageert het lichaam er onvoldoende op. Net daarom is beweging cruciaal: we moeten deze patiënten actief stimuleren om meer te bewegen en gewicht te verliezen.”
Verborgen complicaties
Maar gewichtsverlies aan de hand van bewegen is niet altijd gemakkelijk en er moet rekening gehouden worden met een reeks ‘verborgen complicaties’. “We zien geregeld dat patiënten onvoldoende op de hoogte zijn van complicaties die met diabetes samenhangen, zoals diabetische retinopathie, cardiovasculaire aandoeningen of polyneuropathie ter hoogte van de voeten. Vanuit het perspectief van de patiënt is het logisch dat dergelijke klachten niet spontaan met diabetes in verband worden gebracht”, zegt de endocrinoloog.
“Iemand met gevoelsstoornissen in de voeten loopt bijvoorbeeld meer risico om te struikelen of zich te verwonden tijdens het sporten. Ook cardiovasculaire aandoeningen die verband houden met diabetes kunnen een rol spelen en fysieke inspanning bemoeilijken.”
Volgens Defoer is daarom een belangrijke rol weggelegd voor de huisarts, die doorgaans het beste zicht heeft op de persoonlijke context van de patiënt: is er een familiale voorgeschiedenis van aandoeningen, hoe belastend is het werk en welke plaats krijgt beweging in het dagelijkse leven? “Zit iemand de hele dag achter een computer of bevat het beroep al een vorm van fysieke activiteit? Het komt neer op een bewegingsanamnese: screenen op mogelijke risico’s. Dat omvat niet alleen cardiovasculaire screening, maar ook aandacht voor longproblemen zoals slaapapneu, inspanningsastma en algemene conditie. Het is een puzzel van factoren die je moet samenleggen voor je iemand veilig laat starten.”
Overbelasting en terugval
Toch is het starten van een beweegprogramma bij gedeconditioneerde patiënten niet vanzelfsprekend. Artsen krijgen vaak de opdracht om “lifestyle modification” aan te bevelen, maar de implementatie vraagt nuance. "Mensen die nooit gesport hebben en dan plots worden geconfronteerd met hun diabetesdiagnose kunnen overenthousiast reageren. Ze gaan regelmatig flink sporten, wat kan leiden tot overbelasting van spieren en gewrichten. Zeker in de beginfase zijn mensen vaak sterk gemotiveerd, wat op zich positief is, maar wanneer dat omslaat in extremen op het vlak van sport of voeding, werkt het vaak contraproductief. Patiënten moeten in hun enthousiasme goed worden begeleid en soms ook afgeremd.”
Een belangrijke aanvulling die Defoer daarbij maakt: “Een mens is een ketting, je trekt aan een schakel en de hele ketting beweegt. Het is goed om iemand te motiveren om (meer) te gaan bewegen, maar daar hoort wel de juiste begeleiding bij en dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan.”
Volgens haar is een geleidelijke opbouw essentieel, zeker bij mensen die fysiek gedeconditioneerd zijn. De kunst is om samen met de patiënt te kijken wat haalbaar is en waar hij of zij plezier in kan vinden. "Dat is misschien het moeilijkste, maar wel het belangrijkste. Voor sommige patiënten kan dat wandelen of fietsen zijn. Voor anderen bieden laagbelastende activiteiten in of op het water, van zwemmen tot recreatieve watersporten, een toegankelijke manier om opnieuw in beweging te komen, zeker wanneer gewrichtsbelasting een drempel vormt. Daarnaast moet je ook alert blijven voor mogelijke neveneffecten op mentaal vlak. Wanneer bewegen als een verplichting aanvoelt, kan het snel een sleur worden en verveling oproepen. Er bestaat dus geen universele aanpak; begeleiding moet afgestemd zijn op de individuele patiënt, bijvoorbeeld in de vorm van personal training.”
Via de Diabetes Liga kunnen geïnteresseerde artsen contact opnemen voor informatiemateriaal dat gebruikt kan worden bij de communicatie met de patiënt. Mailen kan naar Yanina Delva; yanina@wwsv.be