Zorg in het duister
REPORTAGE Gerichte Russische aanvallen op de energie-infrastructuur maken van de winter opnieuw een strategisch wapen. In Kiev functioneren ziekenhuizen onder permanente stroomonzekerheid, waarbij generatoren zijn uitgegroeid tot vaste medische infrastructuur. “Ze bepalen ons werk.”
“We raken eraan gewend”, breekt Tetjana Shepel (39) de stilte, terwijl ze omhoogkijkt naar de flikkerende tl-lamp boven haar bureau. Plots valt het licht zonder waarschuwing uit. Het kantoor van Tetjana, medisch directeur van het Adonis-ziekenhuis aan de rand van Kiev, zakt weg in het donker. Niemand reageert. Geen paniek, geen geroezemoes. Enkele seconden later nemen de generatoren het over. Hun lage gebrom vult de gangen. Het is het vaste ritme geworden van het ziekenhuis.
De dictatuur van de generator
Adonis is een modern complex: vijf verdiepingen met poliklinieken, diagnostiek en een revalidatiecentrum. Maar de gangen zijn merkbaar rustiger. Niet omdat de ziektebeelden verdwenen zijn, maar omdat het dagelijks leven in de hoofdstad op veel vlakken is gestold. Zonder verwarming of stabiele stroom worden de simpelste verplaatsingen naar een arts een logistieke nachtmerrie.
Naast haar pet van medisch directeur is Tetjana ook pediater van opleiding. Ze ziet de gevolgen van de Russische bombardementen dagelijks in haar kabinet. “Begin januari zaten we nog 35 uur onafgebroken zonder netstroom”, vertelt ze. “Toch wist iedereen wat te doen. We plannen belangrijke procedures rond de momenten waarop het net werkt.”
Het is een broze routine. De onzekerheid dwingt artsen tot een vorm van energetische triage. Welke ingreep kan wachten tot het net terugkeert? Welke apparatuur krijgt prioriteit wanneer meerdere afdelingen tegelijk noodstroom vragen? Niet elke beslissing is medisch ideaal, maar ze is noodzakelijk. “We denken voortdurend twee keer na”, zegt Shepel. “Niet alleen: wat is het beste voor de patiënt, maar ook: kunnen we het volhouden als de stroom opnieuw wegvalt?”
De generatoren zijn niet ontworpen voor continu gebruik en de spanningsschommelingen zijn een sluipmoordenaar voor gevoelige apparatuur. MRI-scanners, röntgentoestellen en labo-instrumenten kreunen onder de fluctuerende noodstroom. De medische nood bepaalt niet langer het ritme van de dag; de beschikbaarheid van brandstof en ampères doet dat.
De winter als wapen
Sinds oktober voert Rusland opnieuw systematische aanvallen uit op Oekraïense energie-installaties. Volgens cijfers van het ministerie van Energie zaten miljoenen Oekraïners deze winter al tientallen uren zonder stroom, vaak in periodes van extreme kou. Kiev ontsnapte aan volledige black-outs, maar leeft in een regime van voortdurende onzekerheid: geplande afschakelingen worden afgewisseld met onverwachte uitval na drone- en raketaanvallen.
Wat deze winter onderscheidt van de vorige, is de structurele aard van de schade. Herstellingen volgen elkaar op, maar infrastructuur wordt herhaaldelijk opnieuw geraakt. Voor ziekenhuizen betekent dat niet langer improviseren in crisismomenten, maar zorg organiseren rond het idee dat stroom nooit vanzelfsprekend is. In de nacht van 6 februari troffen Russische drones nog maar eens de energie-infrastructuur in het hele land, ook in hoofdstad Kiev. Een warmtekrachtcentrale in de oostelijke buitenwijken raakte zwaar beschadigd. Met temperaturen die duiken tot onder de -20 °C is de kou geen weersomstandigheid meer, maar een wapen.
Het is de paradox van de moderne geneeskunde in oorlogstijd: artsen die hoogtechnologische zorg kunnen bieden, maar moeten strijden tegen middeleeuwse kou
Tijdens ons gesprek stapt een jonge moeder binnen met een pasgeboren baby. Het kind vecht om zijn lichaamstemperatuur op peil te houden. Thuis is de verwarming uitgevallen; de thermometer in de woonkamer gaf die ochtend zes graden aan. “Borstvoeding helpt,” adviseert Tetjana, “maar zonder externe warmte blijft het gevaarlijk. Baby’s kunnen hun temperatuur nog niet zelf reguleren.” Het is de paradox van de moderne geneeskunde in oorlogstijd: artsen die hoogtechnologische zorg kunnen bieden, maar moeten strijden tegen middeleeuwse kou.
Opereren met een puntkomma
Op de operatieafdeling blijft Victor Chupryna, chirurg en afdelingshoofd, stoïcijns. Hij weigert operaties uit te stellen, tenzij het absoluut niet anders kan. De generatoren die in 2023 werden geïnstalleerd, zijn voor hem geen noodoplossing meer. “Ze bepalen ons werk”, zegt hij kortaf. Midden in zijn uitleg valt de stroom opnieuw weg. Chupryna zwijgt, wacht de drie seconden af tot de noodstroom overneemt, en praat verder alsof de black-out slechts een puntkomma in zijn zin was. Op de vierde verdieping liggen de littekens van het front duidelijk zichtbaar: gewonden en vrijgelaten krijgsgevangenen.
'Houden we de koelkast met vaccins op temperatuur, of zetten we de verwarming aan voor de patiënten?'
– Dr. Victor Chupryna
Buiten de muren van de grote ziekenhuizen is de situatie nog precairder. In een kleine eerstelijnskliniek aan de rand van de stad draagt een verpleegkundige haar winterjas over haar uniform. De wachtkamer is een ijskast; de centrale verwarming gaf het een dag eerder op. De arts wijst naar een rij batterijen en een bescheiden zonnepaneelsysteem. “We moeten kiezen”, zegt ze scherp. “Houden we de koelkast met vaccins op temperatuur, of zetten we de verwarming aan voor de patiënten?” De vaccins winnen. De menselijke kou is de prijs voor de preventieve zorg.
Volgens internationale organisaties is de schade aan de Oekraïense zorg niet alleen te meten in puin en kraters. De echte tol zit in de indirecte impact: de mentale uitputting van zorgverleners die in de kou moeten werken, de apparatuur die voortijdig slijt door stroompieken, en de chronische patiënten die wegblijven. In de wachtzaal van het Adonis-ziekenhuis zit Leonid (42) met zijn vierjarige zoon. De jongen heeft griep. Leonid klemt een powerbank vast in zijn hand, zijn enige bron van licht voor vanavond. Ze wachten op medicatie, op de lente, op een nacht zonder sirenes en bombardementen.
Escalatie voorkomen
Ook buiten de ziekenhuizen probeert Kiev zich tegen de winter te wapenen. In de hoofdstad werden honderden zogenaamde punten van onverwoestbaarheid ingericht: verwarmde locaties met elektriciteit, water en internet, bedoeld als toevlucht tijdens langdurige black-outs. Scholen, metrostations en administratieve gebouwen werden omgevormd tot tijdelijke schuilplaatsen tegen de kou. Voor zorgverleners en patiënten vormen ze een fragiel vangnet. Chronische patiënten laden er medische apparatuur op, ouders warmen er hun kinderen op, ouderen zoeken er enkele uren rust. Het zijn geen zorginstellingen, maar ze voorkomen dat medische noden escaleren nog vóór iemand het ziekenhuis bereikt.
Wat deze winter onderscheidt van de vorige, is het besef dat de situatie structureel is geworden. Ziekenhuizen bereiden zich niet langer voor op uitzonderingen, maar op herhaling. Generatoren worden onderhouden alsof ze vaste infrastructuur zijn. Zorgplanning houdt rekening met onderbreking. De medische realiteit past zich aan een oorlog aan die vooralsnog geen einde kent. Het gebrom van de generatoren is in Kiev al lang geen achtergrondgeluid meer. Het is het bewijs van een medische frontlinie die weigert te wijken. Geen operatie wordt geannuleerd, geen kind wordt weggestuurd. De zorg gaat door, zelfs wanneer de stad om haar heen telkens opnieuw in het duister verdwijnt.
