'De vraag is eigenlijk: moeten we alles puur medisch bekijken?'
Ons zorgsysteem kraakt in zijn voegen en kan de groeiende vraag naar zorg niet volgen. Maar het gebruikelijke recept van meer geld, meer beleid en meer mensen voldoet niet meer, waarschuwt econoom Johan Albrecht.
Albrecht doceert aan de UGent en is senior fellow aan het Itinera Institute. Hij publiceerde zonet het boek Een zorg minder, een onorthodoxe kijk op de mentale zorgcrisis bij jongeren. Artsenkrant sprak hem een week na de parlementsverkiezingen waarin de groeinorm in de gezondheidszorg ter discussie stond. Albrecht zou graag zien dat onze beleidsmakers een breder perspectief hanteren.
"Ons zorgsysteem staat voor fundamentele uitdagingen. We kunnen meer geld in het systeem pompen en zien waar we uitkomen. Hiermee bestendigen we het huidige systeem. Of we kunnen ons afvragen hoe het optimale systeem er in pakweg 2050 moet uitzien en hoe we het huidige systeem gericht kunnen transformeren zodat het voorbereid is op wat op ons afkomt - de vergrijzing, complexe zorgvragen door multimorbiditeit, nieuwe technologieën en veranderende verwachtingen van de bevolking? Dat is belangrijker dan de vraag of we 2,5% of 3,5% meer uitgeven."
Naar een zorginfarct?
De vergrijzing zal de vraag naar zorg, en dus naar zorgarbeid, alleen maar doen toenemen. Een zorginfarct dreigt, zegt Albrecht. "Economen hebben de gewoonte om naar vraag en aanbod te kijken. In Nederland heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid berekend dat als de vraag naar zorgarbeid aan hetzelfde tempo blijft toenemen, tegen 2060 een derde van de actieve beroepsbevolking in de zorg zou werken - wat natuurlijk onhaalbaar is."
Albrecht heeft zelf een vergelijkbare simulatie voor België gemaakt. "Op basis van de demografische ontwikkelingen en de ziektelast, schat ik dat de vraag naar zorgarbeid met 1,3 à 1,6 procent per jaar toeneemt. In zo'n scenario stijgt de tewerkstelling in de zorgsector in Vlaanderen van 14% vandaag naar ongeveer 18% tegen 2040, en in Wallonië van 15% naar bijna 20%. Als je weet dat de Belgische beroepsbevolking in het beste geval stabiel blijft, is dat een enorme uitdaging."
Met geld gooien?
Zorgpersoneel uit het buitenland aantrekken is geen wonderoplossing, zegt Albrecht. "Heel Europa kampt met dezelfde problematiek. Als je massaal wil aanwerven, moet je met geld gooien. Zwitserland heeft de lonen voor ziekenhuispersoneel fors opgetrokken. Gevolg: in de ziekenhuizen van Bazel werken nu veel Duitsers en Fransen. Er zijn indicaties dat de mortaliteit in Zuid-Duitse ziekenhuizen daardoor is gestegen. Het is een zero-sum game: de Zwitsers zijn beter af, maar ten koste van patiënten in Duitsland."
Een scenario dat ook hier denkbaar is? Albrecht wijst op de vele ziekenhuizen in het zuiden van Nederland. "Rotterdam ligt op een half uur met de trein van Antwerpen. Mochten de Nederlanders besluiten om de kraan open te zetten, dan zou een deel van de werknemers van Antwerpse ziekenhuizen wel eens verleid kunnen worden om de grens over te steken."
De meeste voedingssupplementen worden gekocht door mensen die geen supplementen nodig hebben
Minder handen in de zorg
De conclusie lijkt onvermijdelijk: we moeten ons voorbereiden op een toekomst met minder handen in de zorg. "We zullen de stijgende zorgvraag moeten behartigen met een stabiel blijvend aantal werknemers. Dat betekent optimaal gebruik maken van nieuwe technologie, maar ook de organisatie van het zorgsysteem aanpassen."
De zorgvraag is onbeperkt, maar dat betekent niet dat elke zorgvraag ingevuld moet worden, zegt Albrecht. "De vraag is eigenlijk: moeten we alles puur medisch bekijken? Mensen met overgewicht of met diabetes type 2 eten meestal niet gezond, bewegen niet genoeg, gebruiken te veel alcohol of roken. We beschouwen hen als individuen die verkeerde levenskeuzes gemaakt hebben en die daarvoor individueel medisch begeleid moeten worden."
De complexe mens
Het medisch systeem is bovendien gestructureerd rond standaardtransacties, zoals een raadpleging van 15 minuten. "Daarvan gaan vijf minuten op aan administratie, en dan heeft de patiënt nog tien minuten de tijd om duidelijk te maken wat de problematiek zou zijn. In zo'n systeem dreigt de complexe mens niet echt aan bod te komen."
"Je zou ook kunnen zeggen: we moeten inzetten op preventie en educatie om te voorkomen dat mensen verkeerde keuzes maken. Daarvoor moeten we investeren in kennisopbouw - bij jongeren, maar ook bij volwassenen. Daaraan schort het nog. We moeten allemaal levenslang leren, maar dat is vaak beperkt tot vaardigheden die onmiddellijk renderen in het bedrijfsleven. Je kan niet zomaar zeggen: ik wil me als volwassene bijscholen over levensstijl of gezondheidsvaardigheden. Er bestaan wel diëtisten en slaapcoaches, maar mensen met financiële problemen, mensen die gezondheidsongeletterd zijn, vinden de weg niet naar zo'n aanbieders. Die gezondheidsongelijkheid is een pijnpunt in alle rijke landen. De meeste voedingssupplementen worden gekocht door mensen die geen supplementen nodig hebben."