Primovaccinatie blijft de prioriteit
Ongeveer een jaar na de intrede in België van de vaccins tegen het coronavirus is het tijd om een balans op te maken. Van bijwerkingen tot de gevolgen van de omikronvariant over de vaccinatie van kinderen onder de 12 jaar tot en met het belang van primovaccinatie.
Ongeveer 350 Franstalige artsen namen recent deel aan een webinar van Aviq (zowat de tegenhanger van 'ons' Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid) over het nut van een derde prik midden de 'omikron-storm'. Ook het Webinar van het Collège de médecine générale (CMG) over covid-19-vaccinatie werd druk bijgewoond. Veel artsen stellen zich vragen over de doeltreffendheid van vaccins tegen de omikronvariant, en over het nut van een derde vaccin.
Drie doses
Weinig discussie is er over de derde prik voor kwetsbare groepen mensen - ouderen, patiënten met immuundepressie - en voor zorgverstrekkers. Is het ook nuttig voor de algemene bevolking? "De extra dosis verbetert de humorale respons, de productie van antilichamen. Het is een vergissing dit een booster te noemen. Feitelijk is het een optimaal schema: een vaccinatie in drie doses, zoals voor HPV- en hepatitis B-vaccins" , aldus professor Jean-Michel Dogné, directeur van het departement farmacie van de UNamur en lid van het Global Advisory Committee on Vaccine Safety van de WHO, het Pharmacovigilance Risk Assessment Committee van het EMA en de Taskforce Vaccinatie. "Epidemiologische gegevens tonen aan dat de derde dosis de ernstige vorm van de ziekte en het risico op ziekenhuisopname aanzienlijk vermindert."
Het is niet omdat je een natuurlijke infectie hebt gehad dat je geen derde dosis nodig hebt' - Yves Van Laethem
De cijfers spreken voor zich: Sciensano registreerde in de periode van 20 december 2021 tot 2 januari 2022 een daling van het risico op ziekenhuisopname met 99% bij gevaccineerden in de leeftijdsgroep 12-17 jaar, met 83% in de leeftijdsgroep 18-64 jaar en met 41% in de leeftijdsgroep 65+. De doeltreffendheid wordt nog duidelijker op de diensten intensive zorg waar de meerderheid van de patiënten niet gevaccineerd is.
"Bovendien blijkt uit een aanvullende analyse van het EMA dat een heteroloog vaccinatieschema, met name voor de derde dosis, even doeltreffend is als een conventioneel vaccinatieschema" , aldus Jean-Michel Dogné. Vanuit praktisch oogpunt betekent dit dat wie twee doses van AstraZeneca en één dosis van Moderna kreeg even goed beschermd is als wie drie doses Pfizer-vaccin kreeg.
Helft van de Europeanen
Dokter Hans Kluge, regionaal directeur van de WHO voor Europa, schat dat de helft van de Europeanen de komende twee maand besmet wordt door de omikron-variant. Wat zijn de gevolgen? "Omikron heeft een totaal andere structuur dan eerdere varianten. Het is veel besmettelijker, tussen twee en vier keer besmettelijker dan de deltavariant, die al bijzonder besmettelijk was in vergelijking met de oorspronkelijke vorm van het virus. Het risico op ernstige ziekte is wel kleiner. De cijfers verschillen naargelang van de studies. Het EMA schat een vermindering van de ernst van de aandoening in op een derde tot 50%. Dat zou verband houden met twee elementen: ten eerste zou de variant meer de bovenste luchtwegen aantasten en minder de longen. Ten tweede werpt de vaccinatie vruchten af."
"De doeltreffendheid van het vaccin blijft behouden omdat de immuniteit wordt opgebouwd door de humorale respons en de cellulaire respons", zegt professor Dogné. "Toegegeven, de humorale respons is minder dan bij omikron. Of zoals Yves Van Laethem, Franstalig woordvoerder van Sciensano zegt: "De sleutel draait niet perfect in het slot bij omikron. Maar de cellulaire respons is veel minder afhankelijk van variaties in het spike-eiwit. Dat verklaart waarom de meeste mRNA-vaccins werkzaam blijven bij ernstige vormen van covid, ongeacht de variant. Zelfs in het geval van omikron voorkomt een enkele dosis vaccin al 52% van de ziekenhuisopnames vier weken na de injectie, 72% na een tweede dosis en 88% bij een derde dosis. Het is dus onjuist te denken dat de eerste dosis nutteloos is. In feite is het een essentieel punt dat moet worden benadrukt."
Hoewel de werkzaamheid van het vaccin bewezen is, is de bescherming die wordt verkregen in geval van eerdere besmetting niet zo goed bij de omikronvariant. "De eerste gegevens bevestigen dat mensen die eerder met andere varianten van het virus zijn besmet, niet beschermd zijn in termen van neutraliserende antilichamen. Vaccinatie is dus een doeltreffend wapen." Yves Van Laethem is het daarmee eens. "Het is niet omdat je een natuurlijke infectie hebt gehad dat je geen derde dosis nodig hebt."
Alles wat u altijd al had willen weten...
Zorgt omikron voor het einde van de pandemie?
"In één jaar hadden we vijf varianten. Wie denkt dat omikron het einde van het virus betekent, heeft niets geleerd uit de geschiedenis", zegt prof. Dogné. "Virusmutaties komen voor op plaatsen waar vaccinatie niet volledig uitgerold wordt. In die landen kunnen varianten blijven opduiken."
"Anderzijds is het mogelijk een vorm van kudde-immuniteit te bereiken die tot veel minder ziekenhuisopnames leidt, of zelfs tot een meer endemische dan pandemische ziekte. Maar het virus heeft meer dan één truc achter de hand en daarom ben ik heel voorzichtig."
Vaccinatie van zwangere vrouwen
"Alle studies tonen aan dat het mRNA-vaccin kan worden gebruikt bij zwangere vrouwen", zegt Jean-Michel Dogné. "Het vaccin zal een dubbel effect hebben: het voorkomt ernstige vormen van de ziekte bij de moeder en voorziet de foetus van antilichamen. Uit alle studies blijkt dat er geen effect is op vroeggeboorte, ongeacht het aantal doses of de maand waarin ze worden toegediend."
Vrouwen die borstvoeding geven, kunnen ook worden gevaccineerd. "Het messenger-RNA zal niet in de moedermelk worden aangetroffen, en zelfs als dat wel het geval zou zijn, zou het in het spijsverteringskanaal van het kind worden vernietigd."
Vaccinatie van 5-11 jarigen
"Het doel van vaccinatie is hier om de directe gevolgen van covid-19 bij kinderen te verminderen, ook al is het risico op ziekenhuisopname kleiner", zegt prof. Dogné. "Volgens een recent gepubliceerde studie hebben kinderen die covid-19 ontwikkelen twee keer meer risico op het ontwikkelen van vormen van diabetes in de 30 dagen na de infectie."
Het vaccin voor kinderen, alleen dat van Pfizer, is overigens verdund. Het gaat om een derde van de dosis die volwassenen wordt toegediend, met name om potentiële myocarditis te voorkomen. "Zelfs in lagere doses is de doeltreffendheid 93% wat de ernstige vormen van covid betreft. De bijwerkingen en andere ongewenste voorvallen zijn dezelfde als bij volwassenen, in dezelfde verhoudingen. Vaccinatie van deze leeftijdscategorie wordt aanbevolen, maar is geen prioriteit. De derde dosis is meer nodig."
Risico op anafylactische shock en allergieën
"Er zijn weinig potentiële allergenen in mRNA-vaccins: polyethyleenglycol (PEG) en trometamol bij Moderna", zegt Antoine Froidure, professor pneumologie aan de UCLouvain en voorzitter van de Belgische Vereniging voor Allergologie. "Adenovirusvaccins (waaronder Novavax) bevatten polysorbaat 80 dat helaas soms tot kruisallergieën met PEG leidt."
Alle vaccinatiecentra zijn uitgerust en opgeleid om zelfs ernstige allergische reacties op te vangen. "Het risico op anafylaxie is zeer laag (tussen één en vier gevallen per miljoen doses), en vergelijkbaar met andere vaccins die al tientallen jaren worden gebruikt."
Vertraagde immuunreacties (Guillain-Barré-syndromen en myocarditis) zijn onvoorspelbaar en heel zeldzaam. Ze komen vaker voor bij het virus - het risico op myocarditis is vijf tot zes keer hoger - dan bij het vaccin. Vaccinatie wordt daarom nog steeds aanbevolen.
"Gevallen zijn zeldzaam, maar als u een patiënt hebt met een bekende allergie voor een van de bestanddelen van het vaccin, of als een patiënt een anafylactische reactie heeft gehad na injectie van het vaccin, moet u hem doorverwijzen naar een referentiecentrum voordat u een dosis vaccin toedient. Hetzelfde geldt wanneer een ernstige vertraagde reactie wordt vermoed."
Ter herinnering: personen die allergisch zijn voor een vaccinbestanddeel of die een ernstige immuunreactie ontwikkelden na een vaccin, kunnen een attest krijgen voor terugbetaling van PCR-tests in het kader van bijvoorbeeld reizen of de toegang tot bepaalde evenementen.
Boosterdosis voor patiënten die recent covid hebben gehad?
Dat is geval per geval te bekijken. "Je moet minstens 15 dagen wachten nadat de symptomen zijn verdwenen", zegt Yves Van Laethem. "De huisarts speelt hierin een zeer belangrijke rol. Hij kan zijn patiënt adviseren een maand of twee te wachten. Maar er is ook geen reden om zes maanden te wachten, aangezien de humorale immuniteit na een bepaalde tijd terugloopt. Het is een kwestie van gezond verstand."
"Geen enkele covid-infectie, zelfs geen ernstige, is een reden om zich niet binnen een redelijke termijn te laten vaccineren", voegt Prof. Froidure eraan toe.