Denken over complotten
Voor kritische (wetenschaps)filosofen stonden complottheorieën al lang op de lijst van denkfouten. Sinds de coronapandemie zijn complotten nog prominenter in media en straatbeeld. Drie boeken benaderen het complotfenomeen ieder op hun manier.
Waarheidszoekers doorgelicht
De aan KU Leuven verbonden socioloog Jaron Harambam doctoreerde vijf jaar geleden over complotdenkers en werkte zijn bevindingen samen met fotografe Marije Kuiper en vormgever Roel Vaessen uit tot een aantrekkelijk boek. In The truth is out there worden deze mensen stelselmatig 'waarheidszoekers' genoemd. De auteurs willen hen niet wegzetten als dwalende gekken maar juist de logica van deze soms radicaal andersdenkenden begrijpen. Harambam balanceert soms op het randje van een postmodern relativisme maar zijn begripsvolle benadering intrigeert.
De waarheidszoekers zijn vaak mondige, hoogopgeleide en kritische mensen die willen deelnemen aan wetenschappelijke discussies. Dat is best moeilijk, zo blijkt, want ze merken dat de werkelijkheid meestal erg complex is, waar ze dan hun eigen versie van brouwen. Bovendien vinden ze nergens toegang. Misschien is het beter hen niet alleen te laten voortploeteren maar ze te betrekken bij platforms waarin zij met experts samen onderzoek kunnen doen en debat kunnen voeren.
Dat is Harambams idee: betrek ze (wat niet wil zeggen dat je ze bij elk praatprogramma mee aan tafel moet zetten), biedt meer inzicht en inspraak in hoe betrouwbare kennis ontstaat en vermijdt dat groepen radicaliseren in hun eigen leefwerelden. Met 18 controversiële verhalen van alternatieve denkers over onder andere corona, 5G, geldschepping, kindermisbruik, chemtrails en de platte aarde is het boek een pleidooi voor openheid, inclusiviteit en conflictbemiddeling.
Jaron Harambam, Marije Kuiper en Roel Vaesse. The truth is out there. VOLT, 320 blz.
Kritisch over 9/11-complotten
Moraalwetenschapper Brecht Decoene licht in 9/11, twintig jaar complotdenken de argumenten van de zogeheten truthers door. Twee decennia na de aanslagen koesteren deze mensen nog steeds het onwrikbare geloof dat de officiële weergave van de feiten vol tegenstrijdigheden, onwaarschijnlijkheden en onverklaarbare elementen zou zitten.
Decoene haalt die argumenten door de 'skepptische' zeef en analyseert waar de samenzweerderslogica uit de bocht gaat. Wat hun overtuigingen niet bevestigt, kan hen per definitie niet overtuigen. Zo is het voor het officiële onderzoek ook heel lastig om iets naar buiten te brengen wat niet bestaat, waardoor de zelfverklaarde waarheidszoekers kunnen blijven volhouden dat er van alles wordt achtergehouden. (Hetzelfde geldt overigens voor uap's, het monster van Loch Ness en het freudiaanse onderbewuste.)
Stevige interne twisten verdelen de waarheidszoekers. Sommige complotdenkers geloven zelfs dat bepaalde ideeën in hun waarheidsbeweging zijn binnengesmokkeld om complottheorieën in het algemeen en die over 9/11 in het bijzonder te ondermijnen. Dat leidt tot een eindeloze cascade van metacomplotten. Decoene maakt duidelijk dat ook de 9/11-complotten in hetzelfde bedje van pseudokennis ziek zijn als de astrologie of de psychoanalyse. Verschillende fracties bestrijden elkaar, nergens is een gemeenschappelijke empirische grond waarop de juistheid van beweringen kan getoetst worden. Terwijl niet alle tegenstrijdige beweringen tegelijk waar kunnen zijn.
Brecht Decoene, 9/11 20 jaar complotdenken. Academic and Science Publishers, 175 blz.
Grimmige analyse van een filosoof
Jurist en techniekfilosoof Cees Weistra licht in Waarheidszoekers het complotdenken op originele wijze door. Hij onderscheidt twee soorten complotdenkers: de klassieke waarheidszoekers die moedig en met kritische geest geheime documenten en verdoken misstanden boven tafel brengen naast de pseudo-waarheidszoekers die zich in hun eigen realiteit en dito waarheid terugtrekken. Weistra noemt deze laatsten kwaadaardig omdat ze zich niets aantrekken van de werkelijke noden en zorgen van mens en maatschappij. Zij bedienen slechts zichzelf omdat ze zich niets aantrekken van een sociaal gedeelde werkelijkheid. Zo kunnen ze beweren dat de klimaatverandering komt door de weerstations of dat de coronamaatregelen een geweldsdaad tegen de samenleving zijn.
Zweistra wijst op de techniek als de voedingsbodem waarop schadelijke complotten gedijen. Een internet gecorrumpeerd door commerciële belangen maakt het mogelijk dat particuliere, absurde werelden ontstaan waarin mensen alleen zichzelf nog als maatstaf nemen. Dankzij algoritmes kunnen zij ongehinderd ronddwalen in hun eigen hersenspinsels. Weistra is niet mild en neemt deze mensen kwalijk dat ze hun engagement hebben opgegeven en beschuldigt hen van 'sociaal terrorisme'. Hij beseft dat hij hen zo niet zal meekrijgen maar maakt zich daarover ook geen illusies, hun alternatieve feiten ontmaskeren helpt niet. Weistra stelt zijn hoop op een aanpassing van de wet zodat de online wereld waarin ze gedijen ingeperkt kan worden.
Cees Weistra, Waarheidszoekers. KokBoekencentrum, 320 blz.