Telezorg kwam, zag en... het kan altijd beter
Wat waren faciliterende factoren voor de implementatie van teleconsulten en telemonitoring in de ziekenhuizen tijdens de covidpandemie? En welke de barrières? Wat kunnen zorginstellingen in de toekomst doen om implementatieprocessen van digitale technologie zo efficiënt mogelijk te laten verlopen?
Voor haar masterproef interviewde de Nederlandse Sanne Eickholt (Vrije Universiteit Amsterdam) 19 medewerkers van verschillende uni- versitaire medische centra (umc) in Nederland waaronder zorgverleners, IT-medewerkers, eHealth consultants, CMIO's (Chief Medical Information Officer) en CNIO's (Chief Nursing Information Officer).
Net als in ons land ontstond er in Nederland in het begin van de covidpandemie een dringende noodzaak om beroep te doen op teleconsultaties en telemonitoring. Eickholt vroeg haar gesprekspartners waarom sommige telegeneeskundediensten succesvol zijn geïmplementeerd, en andere diensten niet, en wat deze implementaties res- pectievelijk bevorderd of belemmerd heeft (zie kader). Consultancy-bureau SeederDeBoer, dat zorgorganisaties helpt bij digitale transformaties en Eickholt begeleidde bij haar scriptie, formu- leerde op basis van de interviews aan- bevelingen en richtlijnen voor een succesvolle(re) implementatie van telezorg.
Multidisciplinaire teams
Een eerste reeks aanbevelingen valt onder de noemer 'gebruiksvriendelijkheid en flexibiliteit'. "Maak alle diensten zowel op de computer als telefoon beschikbaar, zowel voor de zorg- verlener als de patiënt", luidt het concreet in de samenvattende nota van het onderzoek. Verder wordt aangeraden om de agenda's van zorgverleners aan te passen aan het type consult. "Zo kunnen zorgverleners binnen bepaalde specialismen bijvoorbeeld dagen of dagdelen plannen waarop zij enkel videoconsulten doen en dagen waarop zij enkel fysieke consulten hebben. Op deze manier hoeven ook niet alle consultatieruimtes uitgerust te worden voor videoconsulten en kunnen zorgverleners van thuis werken."
Houd de communicatie- lijnen met zorgverleners kort, uiteindelijk moet de nieuwe dienst zijn of haar werk efficiënter maken
Maar nog voor de telegeneeskundediensten in gebruik worden genomen, beveelt het adviesbureau aan om voor de ontwikkeling en implementatie ervan multidisciplinaire teams samen te stellen. Het pleit ervoor om IT-medewerkers en EPD-managers vroeg in het proces te betrekken en om de communicatielijnen met zorgverleners kort te houden. "Want uiteindelijk moet de nieuwe dienst zijn of haar werk efficiënter maken", klinkt het.
Positieve leiders
Een volgende richtlijn heeft be- trekking op de communicatie met de patiënt. "Veel patiënten ervaren het gebruik van telegeneeskunde als positief, maar ondervinden wel nog problemen met de technologie." Daarom is de aanbeveling om een helpdesk op te zetten waar patiënten en zorgverleners contact mee kunnen opnemen. Een supportteam kan de patiënt opbellen voor ondersteuning voorafgaand aan het (eerste) teleconsult.
Uit de gesprekken die Eickholt voerde in de Nederlandse umc's, blijken de percepties van zorgverleners zowel een facilitator als een barrière. Zo stonden de meeste zorgverleners die deelnamen aan het onderzoek positief tegenover telezorg, maar bleek er bij zorgverleners ook angst te spelen dat ze autoriteit zouden verliezen als ze meer gebruik zouden maken van telezorg. "Om zorgverleners actief te enthousiasmeren, is het belangrijk dat mensen die positief tegenover de digitalisering staan op strategische posities in de umc's werkzaam zijn. Met name de CMIO/CNIO (Chief Medical/Nursing Information Officer, nvdr) is hierin van enorme waarde", stipuleert het onderzoeksrapport. De consultants raden aan om deze persoon "veel ruimte te geven voor de ontwikkeling van nieuwe ideeën".
Om de stap minder groot te maken voor zorgverleners om teletoepassingen te gebruiken, adviseert het bureau voorts nog om ieder specialisme eigen richtlijnen te laten opstellen voor het gebruik ervan, bv. in welke gevallen een consult fysiek nodig is dan wel via video kan.
Eickholt, S. (2021) Telemedicine implementatie in de Nederlandse UMC's tijdens de COVID-19 pandemie. Amsterdam: SeederDeBoer, 4 p.
CFIR
De belangrijkste conclusies uit de 19 interviews met ziekenhuismedewerkers en zorgverleners van Nederlandse umc's geeft Sanne Eickholt weer aan de hand van het Consolidated Framework for Implementation Research (CFIR), een internationaal veelgebruikt kader in onder meer de zorgsector om implementatieprocessen te plannen, uit te voeren en te evalueren.
Het CFIR houdt onder meer rekening met de kenmerken van de interventie an sich (bv. de gebruiksvriendelijkheid van software ...), de interne kenmerken van de organisatie (bv. de organisatiestructuur en -cultuur, de houding t.a.v. verandering, de vorm van leiderschap ...), de externe invloeden t.a.v. de organisatie (bv. beleidsbeslissingen, wettelijke bepalingen ...) en kenmerken van de gebruikers.
Duidelijke visie
Bevorderende factoren voor een snelle opschaling in covidtijden waren onder meer het gegeven dat patiënten 'mee' waren in het verhaal, ze ervoeren meer auto- riteit, en het inzetten van teleconsultaties bespaarde hen reistijd. Verder was het gegeven dat teleconsulten sinds het begin van de pandemie in Nederland worden vergoed, een belangrijke facilitator.
Binnen de organisatie zelf faciliteerde de communicatie tussen afdelingen de opschaling van telegenees- kundediensten. Zo vonden er tijdens de pandemie vaker afdelingoverstijgende, multidisciplinaire overlegmomenten plaats, wat het nemen van beslissingen ten goede kwam. Daarnaast vonden de geïnterviewden 'een duidelijke visie op digitalisering' bevorderend voor opschaling, mits deze visie naar alle medewerkers wordt gecommuniceerd.
(Niet) gebruiksvriendelijk
Sommige zorgverleners die deelnamen aan het onderzoek vonden teleconsultaties "niet flexibel" omdat deze op vaste tijden moeten plaatsvinden en omdat niet iedere werkplek geschikt of uitgerust is voor videobellen. Ook de gebruiksvriendelijkheid van gebruikte technologie, en een onbetrouwbare verbinding bleken belemmeringen op vlak van de telezorgtoepassingen an sich.
Op individueel niveau, bleken de percepties van zorgverleners over telegeneeskunde zowel een facilitator als een barrière. Enerzijds stonden de bevraagde zorgverleners positief ten aanzien van telegeneeskunde, anderzijds bleek uit de gesprekken dat niet alle zorgverleners er gebruik van maken. Een vaakgenoemde reden was angst voor het verliezen van autoriteit bij veelvuldiger gebruik van telezorgdiensten.