Geestverruimende expo's

In het Gentse Museum Dr Guislain lopen twee expo's die op zijn minst uw zinnen zullen verruimen. 'Ongehoord' neemt u mee op een onderzoekstraject met mensen voor wie communiceren niet altijd vanzelf-sprekend is. Joachim Koester zal u op zijn beurt in andere sferen brengen met 'Altered States'waarbij hij de impact van geestverruimende middelen op politiek, socio-economisch, cultureel en individueel vlak onderzoekt.

Stefan Eraly - 12 mei 2021

De tentoonstelling Ongehoord (zie ook het boek hiernaast) biedt een fascinerende inkijk in het onderzoeksproces van Leni Van Goidsenhoven. Zij studeerde kunst- en literatuur- wetenschappen en na haar studies werkte ze als assistent van Jan Hoet. Momenteel is ze actief in het project NeuroEpigenEthics aan de Universiteit Antwerpen waar ze werkt rond het belang van ervaringsverhalen en verbeelding in onderzoek. Vorig jaar publiceerde ze Autisme in veelvoud. Het potentieel van life writing voor alter- natieve vormen van subjectiviteit (Uitgeverij Garant, 532 p.).

Op de expo in Guislain maken we kennis met haar onderzoeksmethodes waarin ze opteert voor creatieve trajecten. Uit de ontmoeting met iemand ontstaat het traject dat dus niet op voorhand wordt vastgelegd. Een heel goed voorbeeld daarvan krijgt u in het Museum Dr. Guislain met de video-opnames die Van Goidsenhoven samen met Karel Verhoeven maakte van Heleen, een jonge vrouw die de diagnoses 'non-verbaal' en 'autistisch' kreeg en zo haast automatisch ook de labels 'vreemd', 'onbegrijpbaar' en 'zwakbegaafd'.

Schommelen

Heleen kwam bij workshops terecht die alternatieve en zintuiglijke manieren van communiceren als onderwerp hadden, maar Van Goidsenhoven zag dat Heleen daar geen baat bij had. Ze begonnen te communiceren via korte Messengerfilmpjes en zo kreeg Van Goidsenhoven inzage in het leven van Heleen en vice versa.

Heleens voorliefde voor schommelen zou makkelijk als obsessief gedrag kunnen beschouwd worden, als iets kinderlijks. Dankzij de video's ontdekken we dat we het schommelen ook kunnen interpreteren als sport, als een activiteit waarin het Heleen lukt iets fysiek te doen en tegelijk alleen te zijn, zelfs als een soort van lichamelijke kennismaking met passie en verliefdheid. Een zoveelste bewijs dat labels door hun autoriteit veel schade kunnen aanrichten als we niet verder kijken.

Het proces van het onderzoek staat centraal bij Leni Van Goidsenhoven. Naast de weergave van dat proces op verscheidene manieren kan u in Guislain bij Ongehoord ook werk bewonderen van onder anderen de Finse performancekunstenaar, choreograaf en danseres Sonja Jokiniemi, orthopedagoge en animatiefilmer Marieke Vandecasteele of zangeres en klankkunstenares Mariska Broeckmeyer die aan een doctoraat werkt rond migraine en de falende stem.

Het jaar van de roes

We zitten nog steeds in 'het jaar van de roes' en ook enkele expo's in Guislain kaderen daarin. Pik zeker nog tot 30 mei de expo Tussen ons - Over leven met een verslaving (van Lieve Blancquaert & productiehuis De Chinezen) mee die we hier eerder al aankondigden in het kader van de campagne Te Gek!? Roes(t). Daarin laat ze ouders en kinderen aan het woord over hoe een verslaving tussen hen in staat. Een relaas van telkens opnieuw de strijd tussen liefde en verslaving, vastgelegd op foto en video waarbij de eerlijke en moedige getuigenissen vaak naar de keel grijpen.

Op een totaal andere manier komen geestverruimende middelen aan bod in de fascinerende tentoonstelling Altered States van de Deense kunstenaar Joachim Koester. 'Altered States', die titel doet ons denken aan de bizarre gelijknamige prent van beeldenstormer Ken Russell. De term valt niet sluitend te definiëren maar verwijst sowieso naar een tijdelijke verandering in de mentale toestand. Koester toont hoe roesmiddelen die daartoe leiden van alle tijden zijn. Psychiaters als Sigmund Freud ontdekten er zowel de therapeutische als vernietigende kracht van, kunstenaars experimenteerden ermee.

Koester voert ons naar de bekende Deense commune Christiana of laat ons oorden ontdekken zoals de Parijse club des Haschischins of de Abbey of Thelema, een villa in Sicilië waar in de jaren 1920 een commune geleid werd door de occultist John Crowley. In een van de ruimtes op deze expo is het licht zo vreemd dat je er als toeschouwer letterlijk even onevenwichtig van kan worden. Museum Dr. Guislain: steeds geestverruimend.

Wanneer woorden allesbehalve vanzelfsprekend zijn

Ongehoord is niet alleen de klinkende titel van de expo in het Museum Dr. Guislain maar ook een boek vol verhalen en getuigenissen van mensen zo divers als choreograaf Alain Platel of psychiater Erik Thys. Drijvende kracht achter expo en boek is Leni Van Goidsenhoven.

In dit boek vindt u de weerslag van het denken van mensen die niet op een 'normale' manier (kunnen) communiceren, naast verhalen van theatermakers, schrijvers, kunstenaars, therapeuten en orthopedagogen binnen het thema 'alternatieve vormen van communicatie'. De lezer krijgt inzage in het belang van ontmoeting en interactie wanneer woorden allesbehalve vanzelfsprekend zijn. Het tonen van hoe we situaties en interacties kunnen creëren waarin verhalen kunnen ontstaan én gehoord worden primeert boven de verhalen zelf.

In de leerrijke inleiding wijst Van Goidsenhoven op het gevaar van een 'enkel verhaal' dat kan leiden tot stereotypen. Daarom wordt ze zo kwaad over steeds weer de grap over de autist die metaforen te letterlijk neemt en alles op een rijtje wil zetten of de dementerende persoon wiens repetitieve woorden als onzin bestempeld worden.

Persoonlijke verhalen

Net zoals de expo in Museum Dr. Guislain laat het boek een aantal situaties en verhalen weerklinken. Die krijgen in het boek een plaats binnen een van de vier delen: 'Stem en stilte, 'Ontmoeting', 'Creëren' en 'Luisteren'.

We pikken er eentje uit. Alain Platel vertelt hoe hij voor hij startte aan het laatste jaar orthopedagogiek twee maanden stage liep in het Hôpital Psychiatrique d'Armentières. Op de kinderafdeling maakte hij kennis met de steeds zwijgende twaalfjarige Christophe, die zijn handen verwondde door er onophoudelijk op te sabbelen. De manier waarop hij eten kreeg kon Platel niet meer aanzien en hij kreeg de toestemming vanaf die dag de jongeman eten te geven. De twee maanden in zijn gezelschap bepalen tot op heden nog steeds mee wat Alain Platel doet of laat.

Het boek bevat als illustraties onder andere tekeningen van de Finse Sonja Jokinimie die voortspruiten aan de herinneringen aan workshops die ze met Leni Van Goidsenhoven gaf in het Leuvense STUK.

Ongehoord zal u net als ons beroeren en uitnodigen om anders te kijken naar het leven en valkuilen leren te vermijden bij het te snel etiketteren van mensen. Verplichte kost!

Leni Van Goidsenhoven, Ongehoord. Over kleine interacties wanneer woorden niet vanzelfsprekend zijn, EPO. U vindt in het boek ook QR-codes waarmee u, net als op expo, podcasts kan beluisteren.