'Nooit geziene oversterfte sinds WOII'
"In 2020 stierven er in ons land 17% meer mensen dan gemiddeld in de periode 2016-2019. Die oversterfte lag nooit hoger sinds de Tweede Wereldoorlog." We verloren één jaar levensverwachting, wat wellicht een unicum is in de geschiedenis, oorlogsperiodes niet meegerekend. Dat stellen de demografen Thierry Eggerickx en Yohann Doignon (UCLouvain).
Die surmortaliteit wijst bovendien op het bestaan van sociodemografische ongelijkheden wat betreft leeftijd, geslacht, sociale groepen, plattelands- en stadsbewoners, zo stellen de onderzoekers vast. De leeftijd is de eerste factor, het geslacht het tweede doorslaggevende element.
"In de evolutie van de oversterfte valt op dat de tendens kantelt. In de opgaande fase krijgen mannen meer te maken met surmortaliteit dan vrouwen. Maar op de top van de golf en in de neergaande fase is de surmortaliteit groter onder vrouwen. Die omkering valt in grote mate te verklaren door de situatie in de woonzorgcentra. De bewoners werden in een latere fase besmet, vergeleken met de bevolking buiten de WZC. Bovendien wonen er, bijvoorbeeld in Wallonië, in die WZC vier keer meer vrouwen dan mannen, terwijl de besmettingsgraad in de WZC's drie tot vier keer hoger lag dan daarbuiten."
De meest getroffen zones zijn Brussel, Mons, Hasselt en Luik. Voor Brussel hangt dat mogelijk samen met de bevolkingsdichtheid. Volgens de onderzoekers zal deze gezondheidscrisis een afdruk nalaten in onze samenleving. "Ziekte en dood worden plots weer massafenomenen die ons zorgsysteem onder druk zetten en tot kritieke situaties leiden. De crisis en de lockdownmaatregelen leggen de ongelijkheden voor ziekte en dood duidelijk bloot."
En het leven 'na corona'? Voor immunologe Sophie Lucas, voorzitster van het Institut De Duve (UCLouvain), blijft het risico op nieuwe pandemieën zeker en vast bestaan. "We zullen moeten aanvaarden om drie stappen voorwaarts te zetten, en soms één of twee achterwaarts. In bepaalde omstandigheden zullen we opnieuw maskers moeten dragen en letten op de afstands- en contactregels. En we zullen ons regelmatig moeten laten vaccineren. Ons leven wordt wellicht wat minder zorgeloos. We zullen ook moeten inzetten op health literacy en een kritische analyse van de mediaberichten om ervoor te zorgen dat complottheorieën en ongegronde geruchten zich niet zo gemakkelijk kunnen verspreiden. Er is nood aan correcte, gevulgariseerde en betrouwbare informatiebronnen die even toegankelijk zijn als de bronnen die nu fake news verspreiden. Dat baart me meer zorgen dan de nieuwe varianten van het virus."
De verspreiding van fake news baart meer zorgen dan de nieuwe varianten van het virus
'Vaccins aanpassen zodra het nodig is'
De opkomst van nieuwe varianten van het coronavirus bemoeilijkt het beheer van de pandemie en verdaagt het moment waarop we uit de crisis zullen raken, zegt Sophie Lucas. "Het is dan ook absoluut noodzakelijk dat we het virus en de varianten systematisch blijven bestuderen en bewaken, zodat we op de gepaste manier kunnen reageren. Het is dankzij die monitoring dat we de Britse variant op het spoor zijn gekomen, bijvoorbeeld. We hebben nu al duizenden mutaties van SARS-CoV-2 geïdentificeerd over de hele wereld. Die mutaties zijn onvermijdelijk en treden natuurlijk en willekeurig op als het virus zich vermenigvuldigt."
Nieuwe varianten kunnen mogelijk resistent zijn voor een immuunrespons (na besmetting met een oudere variant, of opgewekt door het vaccin). "Dat is momenteel niet het geval met de Britse variant. Maar net daarom moeten we de circulatie van het virus van nabij opvolgen, zonder de teugels te vieren, om de opkomst van nieuwe varianten te detecteren en de vaccins aan te passen zodra dat nodig is", benadrukt Sophie Lucas.
De Zuid-Afrikaanse variant zou enigszins resistent kunnen zijn voor bepaalde vaccins, maar in dit stadium is dat niet zeker en ook niet erg zorgwekkend als de beschikbare vaccins blijven beschermen tegen de ernstige vormen van de ziekte. "Dat is essentieel om een exponentiële toename van de opnames en de toevloed in de ziekenhuizen te voorkomen."
Want situaties zoals in het oosten van Frankrijk en het noorden van Italië, waar patiënten met acute ademnood in hun auto of op de ziekenhuisparking werden behandeld, hebben wij hier maar nipt vermeden. Maar dat alles is blijkbaar geen kopzorg voor diegenen die de lockdown zo beu zijn dat ze de universiteiten, de horeca en de sportclubs meteen volledig willen heropenen, zonder ook maar even stil te staan bij de gevolgen van een derde golf, die mogelijk nog dodelijker wordt.