De artistieke exponent van The American Dream

Wat kan een zoveelste tentoonstelling over Andy Warhol nog bijbrengen, zou je denken. De Belgische expobouwer met internationale reputatie, Tempora, koos voor een alomvattend concept en toont in de mooie zalen van La Boverie in Luik Andy Warhol in een kolkende Amerikaanse tijdsgeest vanaf zijn eerste stappen als reclametekenaar tot de machtsoverdracht aan een nieuwe generatie kunstenaars onder aanvoering van Keith Haring en Jean-Michel Basquiat.

Henk Van Nieuwenhove - 20 januari 2021

Onder de titel 'The American Dream Factory' levert Tempora een grandioze tentoonstelling af waarin letterlijk 'Everything you always wanted to know about Andy Warhol' aan het licht komt. Bovendien, en dat maakt het dubbel interessant, worden de stappen die Andy Warhol (1928-1987) in de kunstwereld zet, aanvankelijk schoorvoetend en vrij snel als Leader of the Band, geprojecteerd tegen de boeiende tijdsgeest van de jaren 50 tot en met de jaren 80, periode die gekenmerkt wordt door een ongebreidelde groei van de massaconsumptiemaatschappij en een explosie van creativiteit in alle domeinen.

Reclameman

Niet onbelangrijk: Andyho Warhola - zoals de zoon van Slovaakse immigranten officieel heet - zet zijn eerste stappen in de reclamewereld. Geboren in Pittsburgh trekt hij in de jaren 1950 naar New York om er aan de slag te gaan als reclametekenaar voor modemagazines, platenproducenten, uitgeverijen, culturele en commerciële instellingen... Hij luistert naar zijn klanten en groeit helemaal in in de wereld van The American Dream. Op het ogenblik dat de consumptiemaatschappij haar hoogtepunt bereikt in de jaren 1960, explodeert de wereld rondom hem: de moord op JFK, de Vietnamoorlog, de burgerrechtenbeweging, de seksuele revolutie, de hippies en flower power, de studentenrevolte...

Die cocktail vormt de ideale voedingsbodem voor Andy Warhol om zich ook als kunstenaar te gaan manifesteren. Hij is van alle markten thuis - schilderkunst, kranten, boeken, televisie, magazines, film... - zodat de wereld al gauw aan zijn voeten ligt. Hij is bij uitstek de getuige van een boeiende tijd: hij toont ons de idolen van Hollywood, de rocksterren, de vedetten van de politiek, maar ook de consumptieproducten bij uitstek, zoals Campbell's soepblikken, Coca-Cola flesjes en Brillo zeepdozen, producten die hij letterlijk uitvergroot. Hij drukt de toeschouwer als het ware met de neus op de feiten.

Totaalkunstenaar

Warhol is het prototype van de totaalkunstenaar. Meest bekend zijn zijn schilderijen en zeefdrukken, zijn hele carrière zal hij verder reclametekeningen maken, hij maakt foto's, films, hij is een tijdlang manager van de avantgardegroep The Velvet Underground met figuren als Lou Reed en John Cale, én hij is de oprichter en zakelijk leider van The Factory, een atelier en tegelijk place-to-be voor de hele alternatieve New Yorkse kunstscene. Warhol ontpopt zich ook als zakelijk leider van The Factory waar art workers tewerkgesteld worden om op grote schaal zeefdrukken te vervaardigen. Gepokt en gemazeld in de wereld van de consumptiemaatschappij, zal Warhol zelf kunst als massaproduct op de markt zetten. Zo draait hij de hele redenering om: zijn kunst toont ons niet alleen de objecten en figuren van de consumptiemaatschappij, maar wordt er zelf deel van.

In zekere zin blijft hij de observator die langs de kant staat. Warhol laat zich nooit echt doorgronden. Was hij links, of eerder rechts georiënteerd? Nobody knows. Hij is het centrum van het artistieke universum in New York, maar niemand weet hoe hij echt denkt. In zijn kunst observeert hij haast emotieloos wat er rond hem gebeurt en als handige reclameman weet hij hoe hij zichzelf met de kracht van het beeld in de markt kan zetten.

Fakkel doorgeven

Was Picasso de belangrijkste kunstenaar van de wereld in de eerste helft van de 20ste eeuw, dan mag Andy Warhol die eer opstrijken voor de tweede helft van die eeuw. De beide kunstenaars excelleerden niet alleen met hun eigen grensoverschrijdend werk, ze inspireerden ook hele generaties kunstenaars om in hun voetsporen te treden. De invloed van Andy Warhol, als frontman van de pop art, is tot de dag van vandaag niet te overzien. In zekere zin heeft hij kunst gedemocratiseerd, aan de man gebracht als een consumptie-artikel. Door zijn herkenbaarheid heeft hij met zijn werk een groot publiek aangesproken en de drempel van de culturele instellingen verlaagd. Andy Warhol ligt bovendien mee aan de basis van avant-gardebewegingen als punk, hiphop en street art.

En toch evolueert Warhol in de jaren 70 en 80 schijnbaar richting establishment. Zijn Factory krijgt een nieuwe naam, The Office, en wordt nu als een echt bedrijf gerund. Van de underground klimt hij op naar de beau monde. Hij richt de Andy Warhol Enterprises Inc. op dat een atelier bevat waar schilderijen en mondaine portretten gemaakt worden, een departement dat zich toelegt op prints, een magazine Interview, een filmproductiehuis en een afdeling voor commerciële projecten. Andy Warhol krijgt de status van een icoon, voor anderen is hij een karikatuur van een bruisende tijd. Als fervent en praktizerend katholiek zoekt hij zijn uitlaatklep in esoterische spirituele ervaringen zoals de kracht van kristallen en alternatieve geneeskunde.

Dat alles belet hem niet als vijftiger om zijn troonopvolging voor te bereiden. De megatentoonstelling sluit af met een geweldig slotakkoord gevormd door een serie doeken op groot formaat van de Stichting Almine y Bernard Ruiz-Picasso, die Andy Warhol samen met zijn twee troonopvolgers Keith Haring en Jean-Michel Basquiat op het einde van zijn leven heeft geschilderd. Warhol sterft in 1987 op 58-jarige leeftijd na een schijnbaar onschuldige operatie aan de galblaas (zie kaderstuk). Een jaar jaar later overlijdt Basquiat aan een overdosis, hij is amper 27. Haring sterft in 1990 op 31-jarige leeftijd aan aids. Het bruuske overlijden van de drie toppers van de Amerikaanse kunstscene was ook het einde van een artistiek tijdperk waarin de USA voor het eerst in de geschiedenis een leidende mondiale rol opeiste.

Dit is een niet te missen tentoonstelling die ook helpt om de op hol geslagen United States of America van vandaag een klein beetje beter te begrijpen. In The American Dream kiemt immers ook het zaad van The American Nightmare.

De man die tweemaal stierf

Andy Warhol is een eerste maal door het oog van de naald gekropen, toen hij in 1968 door de radicaal-feministische schrijfster Valerie Solanas werd neergeschoten, maar bijna 20 jaar later stierf hij op 58-jarige leeftijd daags na een 'banale' galblaasoperatie.

Moordaanslag

Op 3 juni 1968 vuurde Valerie Solanas, die pleitte voor een samenleving die alleen uit vrouwen zou bestaan, drie kogels af op de kunstenaar. Zij vond dat Warhol "op haar leven te veel controle uitoefende". Met ernstige letsels aan negen verschillende organen, waaronder maag, lever, longen en milt, werd de popartiest in het ziekenhuis klinisch dood verklaard. Toch slaagde de chirurg Giuseppe Rossi er in, na een heroïsche ingreep, zijn patiënt te redden. Warhol hield er wel heel wat littekens aan over, evenals een zware hernia die hem verplichtte voor de rest van zijn leven een korset te dragen.

Fatale galblaasoperatie

Andy Warhol had een heilige schrik van artsen en ziekenhuizen. Zoals zijn vader leed ook hij aan cholecystitis. Na lang aarzelen ging hij toch te rade bij een arts, met de vraag of hij niet thuis kon behandeld worden. "Als u mij niet opereert zal ik van u een rijke man maken", verklaarde hij aan de chirurg. De kunstenaar was in slechte toestand, gedeshydrateerd, ondervoed en fel vermagerd. Hij leefde ook al jarenlang onder invloed van amfetamines. De arts weigerde op zijn verzoek in te gaan. Drie dagen later kwam hij dan toch op de operatietafel terecht. De chirurg vond een gangreneuze galblaas die bij excisie in stukken viel. Tijdens de ingreep werd ook de hernia behandeld.

De operatie leek aanvankelijk te zijn geslaagd. Enkele uren later was de patiënt al aan het bellen met zijn medewerkers. Daags nadien werd hij echter bewusteloos in zijn bed aangetroffen en kon hij niet meer worden gereanimeerd. Een autopsie gaf 'ventriculaire fibrillatie' aan als doodsoorzaak. Dat een wereldvermaarde kunstenaar op vrij jonge leeftijd na een 'routine'-cholecystectomie in een befaamd ziekenhuis van New York overleed, werd door de beide broers van Warhol niet aanvaard. De chirurg viel helemaal niets te verwijten, maar door het ziekenhuis werd (zonder proces!) aan de familie toch een compensatie van 3 miljoen dollar toegekend.