Omarm de onwennigheid
Anders dan veel boeken over afscheid, gaat Afscheid dat verbindt niet over rouw na een overlijden, maar over de maanden, weken en dagen die aan het sterven voorafgaan en hoe iemand zich samen met zijn naasten op het definitieve afscheid voorbereidt. Meer bepaald over wat een eindelevensverhaal kan betekenen voor de betrokkene en zijn omgeving.
Gedurende vele jaren alschrijft journaliste en sociologe Hilde Ingels voor vzw Amfora het verhaal neer van mensen die het einde van hun leven naderen. Amfora-interviews zijn nooit bedoeld voor publicatie. Het gesprek krijgt vorm in een verhaal en boekje dat bestemd is voor de familie of naaste vriendenkring. "Een tastbare herinnering en blijvende troost voor de naasten", weet Hilde Ingels.
Hoe meer gesprekken ze naar eigen zeggen voerde, hoe duidelijker het voor haar werd dat praten over het afscheid "een fundamenteel verschil" maakt voor de betrokkene en de naasten. Vanuit dat besef groeide Afscheid dat verbindt, vertelt Hilde Ingels.
Slijten
Concreet bestaat het boek uit verhalen, opgehangen aan negen thema's - uitspraken, visies en gedachten die vaak terugkwamen -, over en van de mensen die Ingels interviewde, waarin zij terugblikken op hun leven en vooruitkijken naar wat komt. Na elk thema volgen zogenaamde 'Handvatten', "richtingaanwijzers voor iemand die zijn levenseinde tegemoet gaat, of voor de naasten", zoals de schrijfster het verwoordt.
Hilde Ingels: "Bijvoorbeeld hoe je oog kan hebben voor verborgen vragen, hoe je diepe gevoelens onder woorden kan brengen, hoe je begrip kunt opbrengen voor elkaars aanvoelen en zo meer. Kortom, over wat in die periode troostend, pijnlijk of helend was en hoe (een) gesprek(ken) over het levenseinde kan helpen om de rauwe tafelranden van de dood wat te doen slijten."
Afscheid dat verbindt is in de eerste plaats bedoeld voor wie afscheid moet nemen, "maar hopelijk kan het ook zorgverleners inspireren", besluit de auteur.
Handvatten voor eindelevensgesprekken
Hilde Ingels licht enkele handvatten uit haar boek toe - "inzichten die groeiden tijdens de eindelevensgesprekken". Maar vooral suggesties die nabestaanden zelf deden tijdens de interviews die ze met hen had naar aanleiding van het schrijven van haar boek.
Spreek in de tegenwoordige tijd.
"Wanneer je in de verleden tijd spreekt, dan lijkt het of het leven van die persoon voorbij is. Maar een mens leeft tot het moment dat hij overlijdt. Vraag dus in een gesprek niet wat het belangrijkste in iemands leven wás, maar wat het belangrijkste ís. Vraag iemand niet wat voor een persoon hij was, maar wel wat voor een persoon hij is."
Vraag: 'wil je nog iets zeggen?'
"Eén vraag aan de persoon die je moet loslaten is misschien wel de allerbelangrijkste: wil je nog iets zeggen? Wanneer je weet dat wat gezegd moet worden, gezegd is, dan is dat een troost voor de rest van je leven. Achterblijven met de gedachte 'had ik dit of dat nog maar gezegd of gevraagd' kan het rouwproces bemoeilijken."
Informeer je op voorhand goed.
"Iedereen heeft recht op een heldere en eerlijke toelichting over zijn toestand, over keuzes die je wel of niet wilt maken en wat daar de gevolgen van zijn." In haar boek citeert de auteur een nabestaande, An-Sofie: " [...] wat ik heel erg vind, is dat ik pas achteraf in het boekje met haar verhaal heb gelezen dat mama zich afvroeg hoe die euthanasie concreet zou verlopen. Ik heb spijt dat ik niet wist dat ze daar vragen rond had, want anders had ik haar dat kunnen vertellen - ik ben zelf arts. Tegelijk weet je dan nog niet hoe het precies zal verlopen, wat er exact zal gebeuren. Wij hebben wat onderschat hoe snel dat allemaal gaat."
Blijf de naam noemen.
"Benader de stervende altijd met respect, ook al lijkt hij er niet meer bij te zijn, niets meer te horen of weg te glijden. Praat niet over je dierbare heen maar tégen haar. Kijk hem aan. Wees je ervan bewust dat zij misschien nog alles intens volgt en hoort, maar de kracht niet meer heeft om te reageren. Blijf iemand als mama, vake of met welke naam ook aanspreken."
Wees niet bang voor stilte.
"Naasten laten soms kansen liggen omdat ze een drempel ervaren bij een gesprek over het naderende levenseinde. Omarm de onwennigheid, en valt er een stilte, dan is dat maar zo. Durf ook door de opkomende tranen heen vragen te stellen. Wat voel je nu? Waar denk je nu aan? Wat of wie is voor jou belangrijk in het leven? Je kunt een deel van het antwoord herhalen. Vul een stilte niet snel in met nieuwe woorden en zinnen. Oefen in die stilte. Luisteren en stilte zijn het allerbelangrijkste in een gesprek."
Wat zeg je (niet)?
"Omdat mensen vaak niet weten hoe ze moeten omgaan met iemand die verdriet heeft, of omdat ze bang zijn om over de dood te praten, blijven ze liever weg dan op bezoek te gaan of iets te zeggen. Dat is pijnlijk voor mensen die net wel willen praten over wat hen overkomt. Een gesprek beginnen of iemand aanspreken is niet altijd gemakkelijk. Luister in de eerste plaats. Of zeg dat je niet goed weet wat je moet zeggen. Als je eerlijk bent, geeft dat ruimte voor een gesprek."
