In de voetsporen van de optimismedenkers
BOEKEN Onze cultuur heeft een lange traditie van doemdenkers. Zwartkijkers twijfelen aan de vooruitgang en zien overal tekenen dat het slecht gaat, terwijl de ondergang van de wereld al vaak werd aangekondigd. Die zwartgalligen krijgen de laatste jaren flink tegengewicht van mensen zoals Steven Pinker (Ons Betere Ik en Verlichting Nu) of Hans Rosling (Feitenkennis) die laten zien dat we wel degelijk mogen spreken van vooruitgang.
Hans Rosling demonstreert via statistiek hoe slecht de meesten geïnformeerd zijn over de toestand van de wereld. Het gaat veel beter dan men denkt, de vooruitgang is groot en onmiskenbaar. Met meesterlijke statistieken laat hij zien hoe de mens los kwam van veel eeuwenoude ellende zoals ziekte, honger, armoede, oorlog, geweld, onwetendheid, discriminatie en racisme.
Boudry treedt met Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat in de voetsporen van deze optimismedenkers. Hij is op zijn best als hij uitlegt hoe het komt dat pessimisme de boventoon voert: we zijn onwetend over. onze onwetendheid en dat kan de besten overkomen. Dat is bekend terrein voor een filosoof die gespecialiseerd is in manieren waarop mensen zichzelf en anderen van alles wijs maken.
Boudry is net zo min als de andere vooruitgangsdenkers van mening dat we in de beste der werelden leven. De hoeveelheid ellende in de wereld is nog steeds veel te groot en problemen zoals de klimaatopwarming zijn urgent en vragen om interventies. Het is niet het moment om genoegzaam achterover te leunen.
Niet naar de knoppen is een vlot geschreven boek dat tot doordenken aanzet. Als je doordenkt doemen de achterliggende uitdagingen voor de mensheid op. De tien miljard mensen die binnenkort op aarde rondlopen vormen een bedreiging voor de veerkracht van het planetaire ecosysteem waar zelfs de mooiste ecomoderne technieken nog geen oplossing voor aanreiken. Ook blijft de vraag liggen hoe we beleid kunnen uitstippelen waarin eerlijk en transparant gezamenlijk aan humane oplossingen kan gewerkt worden. Hoe zoeken we met zijn allen een weg door een woud van onzekerheid? (Hoe belangrijk zal verlies van biodiversiteit uiteindelijk worden? Niemand die het weet.)
Je mag hopen dat nieuwe en transformatieve technologieën de problemen met energievoorziening, grondstoffenschaarste, nucleaire dreiging of voedselvoorziening op tijd kunnen oplossen, maar winstbejag en egoïsme staan voorlopig potentiële veranderingen in de weg. De (geo)politieke dimensie van de uitdagingen zijn groot. Alle beschavingen die tot nog toe ten onder zijn gegaan deden dat niet bij gebrek aan technologische middelen of wetenschappelijke inzichten, wel door eigenbelang, het falen van bestuur en het failliet van kortetermijndenken.
Misschien is dat wat Boudry bedoelt met het 'verbeterlijk optimisme' dat hij in de laatste paragraaf introduceert: optimisme dat strookt met de feiten en dat gelooft dat de toekomst nog mooier kan worden als we er nu en hard aan blijven werken.
Maarten Boudry, Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat. Polis, 343 blz, 22,50 euro.