From bench to bedside
De Nobelprijs geneeskunde 2018, een illustratie van hoe het immuunsysteem kan worden ingezet om tumorcellen aan te vallen door middel van checkpointremmers.
De prestigieuze prijs werd toegekend aan James P. Allison (MD Anderson Cancer van Houston, Universiteit van Texas) en Tasuku Honjo (Universiteit van Kyoto, Japan).
De twee laureaten hebben de grondslag gelegd van immunotherapie tegen kanker. In de jaren negentig heeft Allison in zijn laboratorium aan de Universiteit van California in Berkeley samen met andere wetenschappers ontdekt dat het eiwit CTLA-4 de T-cellen afremt. Andere onderzoeksteams hebben dat mechanisme aangewend bij de behandeling van een auto-immuunziekte. Maar Allison had andere ideeën.
Hij ontwikkelde een antistof die zich bindt aan CTLA-4 en de werking ervan blokkeert, en begon dan te onderzoeken of blokkering van CTLA-4 de remming van de T-lymfocyten kan opheffen zodat het immuunsysteem de kankercellen weer kan aanvallen. De groep van Allison heeft eind 1994 de eerste proeven verricht. De resultaten waren spectaculair. Muizen met kanker konden worden genezen met een CTLA-4-antagonist. Meerdere groepen hebben vervolgens ook snel veelbelovende klinische resultaten behaald. In 2010 werden in een belangrijke klinische studie opmerkelijke resultaten behaald bij patiënten met een melanoom in een gevorderd stadium.
In 1992 heeft Honjo het programmed cell death protein 1 (PD-1) ontdekt, eveneens een eiwit dat tot expressie wordt gebracht op het oppervlak van T-cellen. In een reeks experimenten heeft Honjo aangetoond dat PD-1 de T-cellen afremt, net zoals CTLA-4, maar via een ander mechanisme.
In 2012 werden in een pivotale studie overtuigende resultaten verkregen bij de behandeling van patiënten met verschillende soorten kanker. Ook die resultaten waren indrukwekkend: een langdurige remissie en soms genezing bij patiënten met een gemetastaseerde kanker. De studies van. Allison en Honjo over behandeling met geneesmiddelen die de immunologische controlepunten remmen, heeft geleid tot de ontwikkeling van meerdere geneesmiddelen zoals ipilimumab, de eerste checkpointremmer, en de PD-1-antagonisten nivolumab en pembrolizumab.
In 2013 hebben de uitgevers van Science kankerimmunologie gekozen als de doorbraak van het jaar in de geneeskunde.